Í fjársjóðsleit í Góða hirðinum: Söfnun, tilfinningatengsl og merking hluta

Mörg þekkjum við Góða hirðinn, nytjamarkað SORPU, eigum hluti þaðan eða höfum sent eitthvað þangað. Hlutir sem þangað rata eru fjölbreytt safn og þar geta leynst fjársjóðir. Í Góða hirðinum er gífurleg umsetning hluta og hundruðir gesta koma daglega til að gramsa og sækja í viðburði. Hann er því bæði félagslegt og menningarlegt rými. Gestir sem þangað koma eru safnarar, almenningur og iðnaðarfólk sem vilja endurnýta og gefa gömlum hlutum framhaldslíf.

Plötur: Seiðandi augnaráð Ivans Rebroffs og sex safnplötur fyrir hanastélsboð er erfitt að standast.

Fyrir marga eru markaðir með notaða hluti kaótískir, óspennandi og í raun ruslahaugar. Ekki eru allir sama sinnis því fyrir suma er þetta hrein og klár fjársjóðsleit. Reglulegir gestir Góða hirðisins eru oft í leit að ákveðnum hlutum, s.s. bókum, plötum eða myndlist. 

Rætt var við tvo einstaklinga sem sækja nytjamarkaði, oft í alveg sérstökum tilgangi og eiga það sameiginlegt að vera í fjársjóðsleit. 

Annars vegar er það sprækur eldri borgari sem hefur safnað um 12 þúsund vínylplötum og ótal bókum á nytjamörkuðum. Hins vegar ung kona sem hefur lengi sérhæft sig í að safna sérkennilegum hlutum og alþýðulist. Hvað skýrir þessi sérstöku áhugamál og hvað segja þau okkur um tengsl við hluti, minni og sjálfsmynd?
​

Frá ringulreið til fjársjóða
​

Daglegt líf safnara er á vissan hátt eins og líf veiðimanns eða þess sem er í fjársjóðsleit og söfnunin hefur merkingu fyrir þá sjálfa. 

​Fornleifauppgreftir sýna að hlutir hafa frá örófi verið hluti af stöðu einstaklinga. Til að mynda má finna í gröfum ýmsa gripi sem fylgja þeim látna. Í nútímasamfélagi skipta hlutir einnig máli en ólíkt fyrri tíð oftast í skamma stund síðan hefst leit að nýjum hlut. Þessi neyslumenning býr til óhemjumagn munaðarlausra hluta sem oft enda á nytjamörkuðum. Samband einstaklinga við hluti tengist sjálfsmynd og tilfinningum og hlutir eiga sér oft á tíðum ótrúlega ævisögu eins og fram kemur m.a. í útvarpsþáttunum Vondi hirðirinn (RUV, 2024). Í neyslumenningu nútímans hefur skapast pressa um að vinna hörðum höndum að því að kaupa nýja og nýja hluti. Með fjársjóðsleitinni og veiðihugsuninni getur veiðimaðurinn snúið á neyslumenninguna og fundið gersemar á góðu verði. Í því felst umbun hans. 

Menningarrýmið Góði hirðirinn er á mótum tveggja heima; milli þess verðmæta og rusls og milli fortíðar og nútíðar. Einmitt þar staðsetja viðmælendur mínir sig, og eru nokkurs konar brú milli þessara heima. Reglulegar venjur, endurteknar heimsóknir og ákveðnar aðferðir eru leið „veiðimannsins“ til að finna gersemar.  

Kenningar um efnismenningu leggja áherslu á að hlutir séu ekki hlutlausir heldur virkir þátttakendur í félagslegu lífi. Í þessu samhengi verða safnararnir og Góði hirðirinn þátttakendur í endurvinnslu á merkingu hlutanna, minningum og sjálfsmynd. 

​Mannfræðingurinn Daniel Miller (1987) sem rannsakað hefur neyslumenningu, tengsl fólks við hluti og áhrif þeirra á sjálfsmynd, telur að hlutirnir séu ekki aðeins í eigu fólks heldur að fólk sé að einhverju leyti í eigu hlutanna. Hlutir móta daglegt líf og sjálfsmynd viðkomandi. Þannig getur söfnun og fjársjóðsleit hluta haft áhrif á sjálfsmynd safnarans. 
​

Í viðtölum við safnarana var leitað svara hvernig daglegt líf og samband þeirra við hlutina sem þeir finna er.

„Ég kaupi bara góða tónlist“  Geymsla fyrir hluta plötusafns úr Góða hirðinum

Annar viðmælandinn er 93 ára gamall og hefur undanfarna áratugi farið reglulega í Góða hirðinn og fleiri nytjamarkaði. Áður fyrr fór hann tvisvar til þrisvar í viku, en undanfarið ár hafa heimsóknir verið strjálli. Hann kaupir alltaf notuð föt og skó á sig enda verðið að minnsta kosti tífalt lægra. Allt frá byrjun hefur hann sópað til sín klassískum plötum, vel með förnum, en einnig slæðing af þjóðlagatónlist og jazz eða eins og hann segir: „Ég kaupi bara góða tónlist“. Hann safnaði líka lengi „góðum bókum, uppflettiritum með góðum og fallegum myndum“. Mjög hefur dregið úr bókakaupum en afkomendur ýttu á að hann losaði sig við mikið bókasafn sem geymt var í kössum. Hann sér enn eftir þeim fjársjóði. 

Þegar hann er spurður að því hverjar séu ástæður plötusöfnunar þá segir hann að  það sé til að bjarga góðri tónlist. Hann finnur fjársjóði og telur að virði platnanna sé meira en þær seljast á. Í safni hans má til dæmis finna 12 platna safn með ræðum Churchill, ýmsar sérútgáfur klassískrar tónlistar og mismunandi upptökur. Í dag er safnið komið í ríflega 12.000 plötur. Að hans sögn er hann að bjarga menningarverðmætum, margar plöturnar hafa aldrei verið spilaðar. Hann hefur í gegnum tíðina gefið lítið fyrir streymisveitur og telur að tími plötunnar komi aftur. 

Hluti plötusafnsins í bananakössum flutt í geymslu 2024

---

Viðmælandi minn hefur alla ævi safnað hlutum af ýmsu tagi. Hann hefur  fyllt íbúð sína að minnsta kosti tvisvar af plötum í bananakössum en þær hafa nú verið fluttar í geymslu. Hann prófar allar plöturnar og flokkar í gæðaflokka. Um leið nýtur hann góðrar tónlistar og gleðst yfir að hafa fundið fjársjóð. Þannig fer fram endurmat á verðlitlum hlutum, stjórn er komið á ringulreið og kerfi komið á til að bjarga góðum plötum (HS-A, 2026)
​

Leit að hinu skrýtna: alþýðulist og andóf gegn fjöldanum
​

Heima hjá ungri konu sem eingöngu kaupir borðbúnað á mörkuðum.

Næsti viðmælandi er 32 ára gömul kona sem hefur í yfir 15 ár stundað Góða hirðinn og aðra nytjamarkaði. Hún kaupir borðbúnað, föt og flest allt til heimilis á nytjamörkuðum. Aðallega er hún í fjársjóðsleit, hún eltist við skrýtna hluti, alþýðulist og hluti úr tré. 

​Þannig leitar hún að því einstaka og óútskýranlega, leitar að hlutum sem vekja spurningar frekar en svör. Komi hún á nýtt svæði leitar hún strax uppi markaði til að finna alþýðulist eða eitthvað skrýtið – handbragð sem getur virst klaufalegt eða misheppnað en ber með sér sjarma sem hún stenst ekki. 

Uppruna þessa áhugamáls hennar má að einhverju leyti rekja til mótstöðu við fjöldaframleiðslu og leitina að náttúrulegum efnum, handverki eða „sál“ hlutanna (HS-B, 2026). 
​

Tilfinningin fyrir gróða og verðmætabjörgun
​

Fjársjóðsleit þessara einstaklinga er ástríðukennd eða jafnvel áráttukennd á köflum og ber nokkur sameiginleg einkenni; reglulegar heimsóknir, von og spennu, fíkn (sífellda löngun til að kíkja í von um feng), en líka vonbrigði (þegar ekkert áhugavert finnst) og sælu þegar glóir á gimstein. Það sem heldur þeim gangandi er trúin á að hafa sérstakt nef fyrir fjársjóðum.
​

Mótstaða við neyslumenningu og fjöldaframleiðslu
​

Annað sem viðmælendur mínir eiga sameiginlegt er tilfinningin fyrir að hafa grætt. Að finna hlut á góðu verði. Bæði líta þau svo á að neyslumenning okkar sé galin og að vissu leyti séu þau að sporna við henni með því að kaupa að mestu notaða hluti. 

​Hugmyndir Miller (1987) um að fólk móti sjálfsmynd sína í gegnum hluti rýma við viðmælendur okkar hér að ofan. Svo virðist sem hlutirnir móti þau og sjálfsmynd þeirra. Eldri maðurinn talar iðulega um plötusafnið sitt og leggur áherslu á góðu tónlistina sem hann ber sérstakt skynbragð á og hefur getu til að bjarga úr ruslinu. Hann sér einnig mjög eftir bókakössunum sem hann lét frá sér vegna utanaðkomandi þrýstings. Unga konan velur saman hluti, með sínu nefi, sem gefa mjög persónulegan blæ. Þannig skapar hún heim sem er andstæða IKEA-bæklings. Söfnunin eru hluti af sjálfsmynd þeirra. Þannig eru þau að einhverju leyti í eigu hlutanna eða safnsins síns sem er orðið þeim svo kært og mótar þeirra daglega líf, tilfinningar og sjálfsmynd.
​

Fjársjóðsleit sem menningarleg iðja
​

Hjá eldri manninum er plötusafnið ekki bara safn heldur frásögn um tónlistarsmekk, sögu, tónlistarútgáfur, áþreifanlega tónlist andspænis illskiljanlegum streymisveitum, horfna tíð og framlag til umhverfismála. Hjá ungu konunni verða sérkennilegir og/eða gamlir hlutir að spegli sköpunar, sérstöðu og mótstöðu við hið fjöldaframleidda.

​Í raun má segja að Góði hirðirinn sé minningabanki samfélagsins og að þar megi sjá tískustrauma sem eru liðnir og kannski á leið inn aftur. Þarna er að finna óskipulagt safn þjóðar sem iðkar það að kaupa og henda. Fjársjóðsleit eins og við höfum kynnst hér að ofan og er iðkuð af mun fleirum en viðmælendum er menningarleg iðja og jafnvel tilfinningalegt skjól safnara sem fá mikla fróun í að „finna“ dýrgripi. 

​Hve margir skyldu safnarar vera og hverju er safnað? Hve margir stunda reglulega nytjamarkaði og kaupa til heimilis þar, til jafns við búðir? Fróðlegt væri að kafa betur ofan í þjóðfræði nytjamarkaða og hlutverk þeirra í daglegu lífi fólks í dag. 

---

Heimildaskrá

​Daniel Miller (1987). Material Culture and Mass Consumptions, Basil Blackwell, Oxford
Góði hirðirinn (2026). Um okkur. https://godihirdirinn.is  
RUV (24. Mars 2024). Útvarpsleikhúsið: Vondi hirðirinn. Friðgeir Einarsson. Útvarpsleikhúsið: Vondi hirðirinn - Spilari RÚV
Viðtöl
HS-A. (2026). Viðtal Huldu Steingrímsdóttur við 93 ára gamlan mann sem hefur stundað nytjamarkaði í áratugi, í mars 2026. Handrit og upptaka í vörslu höfundar.
HS-B. (2026). Viðtal Huldu Steingrímsdóttur við 32 ára gamla konu sem hefur stundað nytjamarkaði í 15 ár, í mars 2026. Handrit og upptaka í vörslu höfundar. 

---

Höfundur

​Hulda Steingrímsdóttir, áhugakona um þjóðfræði og stundar diplómanám í faginu.