Mállaus leiðir blindan - Brot af sögu bræðranna Sigurðar og Péturs frá Eyrarbakka

Gísli og Aðalbjörg 1909

Gamla læknishúsið á Eyrarbakka 2022 

​Gamla læknishúsið á Eyrarbakka 

Í gamla læknishúsinu á Eyrarbakka bjó fjölskylda Gísla Ó. Péturssonar (f.1867 – d.1939) héraðslæknis og konu hans Aðalbjargar Jakobsdóttur (f.1879 – d.1967) frá árinu 1916. Í raun var þetta glænýtt hús þegar þau fluttu inn en áður hafði þar staðið hús sem brann 26. janúar 1916. Húsið var samt alltaf kallað  gamla læknishúsið og er enn (Vikar Pétursson, e.d.). 
Þau hjón eignuðust 10 börn auk þess að taka að sér tvö uppeldisbörn. Börnin voru Pétur cand. phil. (f.1900), Jakob verkfræðingur (f.1902), Guðmundur læknir (f.1907), Petrína (f.1908), Þorvaldur f.1909), Ketill lögfræðingur (f.1911), Ólafur tæknifræðingur (f.1913), Sigurður gagnfræðingur (f.1916), Valgerður (f.1918) og Guðrún (f.1920). Börnin sem þau tóku í fóstur voru Vigdís Ólafsdóttir (f.1904) sem lést ásamt Valgerði úr taugaveiki í janúar 1926 og Ingibjörg Sigvaldadóttir (f.1929) (Gísli Ólafur Pétursson, 1993).  
​

Fullt hús af börnum

Fáum sögum fer af barnahópnum sem flest fóru ung að heiman til að menntast. Fyrstir voru það Pétur og Jakob sem fóru 13 og 14 ára í Menntaskólann í Reykjavík. Pétur hóf síðan nám í læknisfræði við Háskóla Íslands: „Hann lauk cand. phil. prófi vorið 1922 en varð svo að hverfa frá frekara námi af heilsufarsástæðum“ (Gísli Ólafur Pétursson, 1993).  
Eftir að Gísli læknir lést bjó Aðalheiður í húsinu til 1944 en þá keypti Pétur það. Hann flutti til sín Sigurð bróður sinn, sem hafði verið heilsuveill. Hvaða veikindi Sigurður var að glíma við kemur ekki fram. Hann veiktist af taugaveiki 1926 en er sagður hafa náð sér: ​

Hann var ágætur námsmaður og starfaði ýmislegt eins og aðrir unglingar. Einkum voru honum kær sumrin þegar hann var skógarvörður í Þrastarskógi við Álftavatn. Hann var 15 ára þegar hann fór til Reykjavíkur á skóla og lauk þar gagnfræðaprófi 1933. Eftir það vann hann skrifstofustörf í Reykjavík en þá fór hann að kenna vanheilsu sem hann varð aldrei aftur heill af (Gísli Ólafur Pétursson, 1997).  ​
​

Í viðtali mínu við frænkurnar Gerði Ósk Oddsdóttur (f.1960) og Oddrúnu Bylgju Bjarnadóttur (f.1967) frá Eyrarbakka spurði ég þær hvort Sigurður hefði virst veiklulegur. Þær neituðu því báðar en sögðu hann hafa verið fölan og mjög hægan. Oddrún rifjaði síðan upp að líklega hefði hann verið frekar einfaldur því strákarnir áttu það til að biðja hann um að gera einhverja vitleysu og hann hlýddi án þess að segja orð. Þegar strákarnir urðu uppvísir af því að láta hann klæða sig úr fötunum um vetur tók skólinn mjög hart á því og sá fíflaskapur hætti (BÓK 2026-3). 
​

Bakkabræður

Báðir bræður eru sagðir hafa glímt við heilsufarsvandamál en í sögulegu skáldsögunni Læknishúsið sem kom út 2018 er aðeins minnst á veikindi Péturs. Þar kemur fram að hann hafi sagt við frænda sinn: „Þegar ég hafði verið vistaður á Kleppi í hálft ár, skildi ég að ef ég næði ekki tökum á hugsunum mínum þá kæmist ég aldrei þaðan út“ (Bjarni M. Bjarnason, 2018:18). Um sannleiksgildi þessara orða get ég þó ekki fullyrt. 
Pétur var að mörgu leyti langt á undan sinni samtíð og má þar t.d. nefna að hann stundaði sjósund sér til heilsubótar og hóf að rækta rófur, kartöflur og gulrætur í stórum stíl og selja til Reykjavíkur. Það þótti kannski frekar óvenjulegt: „[Hann] þótti ekki alltaf hnýta bagga sína sömu hnútum og samferðamenn” sagði frændi hans, Gísli Pétursson (1993), í minningargrein um hann. Ýmis ábyrgðarstörf lögðust á herðar Péturs, svo fólk bar augljóslega traust til hans. Hann tók við bókasafni ungmennafélags Eyrarbakka fljótlega eftir að hann flutti til baka, eftir námsárin í Reykjavík, og færði það yfir í gamla læknishúsið.  Hann tók að sér veðurathuganir, varð umboðsmaður Brunafélags Íslands á Eyrarbakka, tók að sér umboð fyrir happdrættin og frá 1950 sáu þeir bræður alfarið um að bera út Morgunblaðið á Eyrarbakka. 

Pétur með stafinn og Sigurður leiðir hann 
​

Blaðaútburður á Austur- og Vesturbakkann 

Þeir bræður skiptu blaðberahlutverkinu bróðurlega á milli sín, Sigurður sá um Austurbakkann en Pétur Vesturbakkann. Samkvæmt heimildum talaði Sigurður aldrei, nema kannski sem barn, en þegar hann bar út blaðið kom frá honum eitt stakt orð: „Blaaaaaaaaaðiiiiiiiiið“. Gerður Ósk var unglingur á Eyrarbakka um miðjan sjöunda áratuginn og hún man vel eftir Sigurði og hvernig hann dró seiminn þegar hann afhenti blaðið:  

Já, hann fór auðvitað inn á mörg heimili af því hann bar út blaðið og hann hafði þennan, hvað á ég að segja, vana að hann sko fór inn á heimili og það var eins og hann leitaði, að hann þyrfti að afhenda blaðið hönd í hönd. Eins og þar sem ég var mest, hjá systur minni og mág þá kom hann yfirleitt inn um þvottahúshurðina og inn í gegn um eldhúsið og ef engin var í eldhúsinu þá fór hann inn í hol og þaðan inn í sjónvarpsherbergi, þar sem mágur minn lagði sig oft eftir matinn og hlustaði á fréttir, og ef hann lá þar þá fékk hann blaaaaaaaaðiiiiiiiiiiið í fangið. Ef engin var þar fór hann bara og, ég meina einu sinni kemur hann að frænda mínum, sem var einn heima, sitjandi á klósettinu og hafði ekki lokað að sér og færir honum blaaaaaaaðiiiiiiiið (BÓK 2026-2)
​. ​

Sigurður talaði aldrei við neinn en vildi samt helst koma blaðinu í hendurnar á heimilisfólki, jafnvel þó það sæti á klósettinu í makindum sínum. Ef engin var heima þá skildi hann það eftir í forstofunni við aðaldyrnar og fór þar út. ​
​

Þótti gott að fá sér kríu eða smók 

Sigurður átti það til að ganga í gegn um heimili þar sem blaðið var ekki keypt og var þá með augun opin fyrir tóbaki, honum þótti nefnilega mjög gott að fá sér smók. Hann átti það líka til að leggja sig inni á heimilum fólks ef hann var þreyttur. Oddrún Bylgja  var unglingur á Eyrarbakka um 1980 og man ekki til þess að hafa kippt sér upp við að finna Sigurð sofandi á heimilinu: 

Einu sinni kom ég að honum heima og hann hafði lagt sig í rúminu mínu, ég var kannski 13 eða 14 ára, en þegar ég kom inn í herbergið og hann sá mig þá bara stóð hann upp og fór en mér fannst bara eðlilegt að hann hafi lagt sig. Ég man ekki að mér hafi fundist þetta eitthvað mál eða nokkrum öðrum (BÓK 2026-3). ​
​

Heimildamenn lýsa Pétri allt öðruvísi en Sigga, hann gaf sig að fólki og spjallaði. Unglingunum fannst gaman að fíflast í honum, aðallega af því hann var svo sjóndapur: „Hann var náttúrulega með svo ofboðslega slæma sjón að hérna, það dugðu honum ekki ein gleraugu heldur var hann með tvenn og jafnvel fleiri ef hann þurfti að skrifa eða eitthvað“ (BÓK 2026-3). 
​

Talsverð úrkoma á heiðskýrum degi 

Einn af hrekkjum strákanna í þorpinu var að pissa í úrkomumælinn á veðurathugunarstöð Péturs, sérstaklega á blíðviðrisdögum. Þá kom í útvarpinu, þó ekki sæist ský á himni: „Eyrarbakki: 20 gráður, heiðskýrt, 25 mm úrkoma“. Hvort Pétur hafi kveikt á þessu misræmi fylgir ekki sögunni. Hann fékk líka þorpsbúa til að hjálpa sér með veðurathuganir, hann mun til dæmis hafa spurt frænku mína einhverju sinni út í skyggnið: „Svanborg, sérðu Ingólfsfjallið?“ (BÓK 2026-3). Það fer mörgum sögum af sjóndepurð hans, en það virðist ekki hafa háð honum alvarlega því hann gat alltaf bjargað sér. Það furðuðu sig margir á að hann skyldi alltaf rata með blöðin á heimilin á Vesturbakkanum, en líklega kunni hann leiðina utanbókar. 
​

​Umboðsmaðurinn Pétur 

Oddrún minnist þess að Pétur var með umboðið fyrir Happdrætti Háskólans, eins og reyndar margt annað:  

​​Maður var sendur í að endurnýja af því mamma nennti ekki að fara og þá var hann með þrenn gleraugu frekar en tvenn og krækti þeim svona fyrir aftan eyrun. Og svo tók hann pennann og maður sat svona á móti honum við alveg massíft skrifborð og ryklyktin þarna var alveg svakaleg. Svo fer hann að fletta í miðunum, þetta voru svona þykkir bunkar með teygju utan um. Nema svo krækir hann á sig þessum gleraugum til að kvitta undir og mundar pennann og segir svo við mig: „Viltu setja pennann þar sem ég á að byrja að skrifa“ og þá man ég að ég hugsaði: Bíddu, til hvers er hann að setja á sig öll þessi gleraugu? (BÓK 2026-3). 

Annar viðmælandi minn, Sandra Dís Hafþórsdóttir (f. 1974), hafði svipaða sögu að segja. Þegar kom að því að endurnýja happdrættismiða, eða skila bókum þá hefðu þær systur dregið um hver færi. Pétri fannst líklega ágætt að fá heimsóknir og vildi gjarnan spjalla, láta lesa fyrir sig eða fá aðstoð við að finna bækur. Þessar sendiferðir gátu því tekið óratíma (BÓK 2026-1). 
​

Bræðurnir í gamla læknishúsinu 

Þrátt fyrir að bæði Pétur og Sigurður hafi átt við heilsufarsvandamál að stríða þá lifðu þeir báðir löngu lífi. Pétur og Sigurður Gíslasynir og Aðalbjargar fóru á Kumbaravog, dvalarheimili aldraðra 1989. Pétur lést 1992 og Sigurður 1997. Svona lýkur umfjöllun minni um þessa sérstöku bræður sem bjuggu sér til líf saman í gamla Læknishúsinu á Eyrarbakka.  

---

Heimildaskrá

Bjarni M. Bjarnason. (2018). Læknishúsið. Veröld. 
Vikar Pétursson. (e.d.). Læknishjónin. GOP fréttir. https://gopfrettir.net/gop_id/AJ_GOP/index.htm 
Gísli Ólafur Pétursson. (1997, 1. mars). Sigurður Gíslason – minningargrein. Morgunblaðið. https://timarit.is/page/1873781 
Gísli Ólafur Pétursson. (1993, 7. janúar). Pétur Ólafur Gíslason – minningargrein. Morgunblaðið. https://timarit.is/page/1778024 
​

Viðmælendur

BÓK 2026-1. Viðtal Berglindar Óskar Kjartansdóttur við Söndru Dís Hafþórsdóttur 20. mars 2026. Í vörslu höfundar.  
BÓK 2026-2. Viðtal Berglindar Óskar Kjartansdóttur við Gerði Ósk Oddsdóttur 29. mars 2026. Í vörslu höfundar.  
BÓK 2026-3. Viðtal Berglindar Óskar Kjartansdóttur við Oddrúnu Bylgju Bjarnadóttur 29. mars 2026. Í vörslu höfundar. 
​

Myndaskrá

Mynd 1: Gísli og Aðalbjörg 1909. https://gopfrettir.net/gop_id/AJ_GOP/index.htm 
Mynd 2: Læknishúsið á Eyrarbakka 2022.  
Mynd 3: Bræðurnir Pétur og Sigurður á göngu um Eyrarbakka. Úr einkasafni. 

---

Höfundur

Berglind Ósk Kjartansdóttir, meistaranemi í þjóðfræði