Um flókið samband bókaþjóðar við bækur

Margar af mínum fyrstu minningum tengjast bókum. Ekki bara bókunum sjálfum, heldur líka samverustundunum sem þær sköpuðu. Áður en ég byrjaði í grunnskóla kenndi amma mér að lesa og saman fórum við í gegnum bækur eins og Láki, Ferðir Dagfinns dýralæknis, Helgi skoðar heiminn og Selurinn Snorri. Þessar bækur má enn í dag finna í bókaskápnum mínum, ekki aðeins sem lesefni heldur einnig sem minningar um nánd, hlýju og sameiginlega upplifun. Bókin er nefnilega ekki bara hlutur, hún er tenging.
​
Sem barn og unglingur eyddi ég löngum stundum á Amtsbókasafninu á Akureyri þar sem ég las allt sem ég komst yfir. Bókasafnið var meira en staður til að nálgast bækur; það var rými þar sem tíminn hægði á sér og hægt var að hverfa inn í aðra heima. Í dag fer ég sjaldnar á bókasöfn en þegar ég geri það finn ég enn þessa sömu ró og bækurnar kalla áfram á mig. Ætli þessi tilfinning sé ástæðan fyrir því að bækur og rými helguð bókum halda áfram að skipta fólk máli, þrátt fyrir nær ótakmarkað aðgengi að stafrænu efni?
​

Sjálfsmynd bókaþjóðar
​

Þessi persónulegu tengsl við bækur endurspegla kannski stærra menningarlegt samhengi. Íslendingar hafa lengi skilgreint sig sem bókaþjóð, þar sem sagnahefð og bókmenntir eru samofnar sjálfsmynd þjóðarinnar. Bókin hefur gegnt lykilhlutverki í íslensku samfélagi allt frá miðöldum þegar sögur voru skráðar á skinn. Til nútímans þar sem fornbókabúðir dafna, bókamarkaðir iða af lífi og árlegt jólabókaflóð markar einn af hápunktum ársins (Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið, 2021). Þessi hefð hefur því ekki aðeins varðveist heldur þróast áfram og birtist í samtímanum með fjölbreyttum hætti.

Bókastofan á heimili rithöfundarins Oscar Wilde í Dublin er mikilfengleg

Bókin geymir ekki aðeins sögur heldur mótar hvernig við skiljum okkur sjálf og samfélagið. Hún er hluti af því sem tengir kynslóðir saman og heldur tungumálinu lifandi eða eins og segir í frétt á vef Stjórnarráðs Íslands: „Öflug bókmenning er hryggjarstykki íslenskunnar“ (Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið, 2018). Bókmenning er því ekki aðeins afurð samfélagsins heldur virkur þáttur í að móta og viðhalda sameiginlegri sjálfsmynd þess. 
​

Þar sem hægist á tímanum

Bókaþjóðin birtist ekki aðeins í bókum og lestri, hún birtist líka í rýmum. Bókasöfn eru þar sérstaklega áhugaverð. Þau eru ekki eingöngu geymslustaðir fyrir bækur heldur einnig menningarleg rými. Þegar gengið er inn á slíka staði breytist takturinn. Fólk hægir á sér, röltir á milli hillna, tekur upp bækur, flettir þeim og les jafnvel úr þeim brot. 

Það er einstök upplifun að koma í Rose lesrýmið í New York Public Library

Ég finn líka sterkt fyrir þessu þegar ég heimsæki bókabúðir, ekki síst erlendis. Andrúmsloftið er einstakt; úrvalið, stemningin og möguleikinn á því að týna sér tímunum saman í bókum hefur ákveðna töfra. Þarna verða bækur að fjársjóði og fólk með svipaðan áhuga á lestri og bókum laðast að sama rýminu. Þetta er ekki aðeins spurning um innihald bókanna heldur einnig sjálfa upplifunina; að halda á bókinni, finna lyktina af pappírnum og fletta blaðsíðunum.
​
Í fræðilegu samhengi má líta á bókasöfn og bókabúðir sem hluta af almannarými þar sem fólk getur hist, skipst á skoðunum og tekið þátt í samfélagslegri umræðu (Habermas, 1989, bls. 27-56). Að sama skapi falla slík rými að skilgreiningum á þriðja rýminu, sem er hvorki heimili né vinnustaður heldur vettvangur fyrir kyrrð, félagsleg tengsl og óformlega viðveru (Oldenburg, 1999, bls. 16-22). Þannig má skilja þessi rými sem mikilvægan þátt í daglegu lífi þar sem upplifun, samskipti og merking mótast utan þeirra hefðbundnu rýma sem við tilheyrum flest.
​

Að lesa eða ekki lesa, það er efinn

Á síðustu misserum, líkt og margir aðrir, hef ég tileinkað mér nýjar leiðir til að „lesa“. Ég hef aldrei náð að tileinka mér rafbækur en hljóðbækur eru orðnar fastur hluti af mínu daglega lífi. Þær gera mér kleift að njóta bóka samhliða öðrum verkefnum, til dæmis við akstur eða í heimilisverkum.

Á undanförnum árum hefur hlustun á hljóðbækur aukist verulega og haft áhrif á bókamarkaðinn, neysluvenjur og útgáfu (Anna María Björnsdóttir, 2023). Persónulega finn ég greinilegan mun; hljóðbókin verður oft bakgrunnur á meðan lestur á prentaðri bók krefst meiri einbeitingar og situr dýpra í minninu. Er hægt að segja að hljóðbók sé lesin? Og er það að hlusta á hljóðbók síðri „lestur“ en lestur hefðbundinna bóka? Spurningin er ekki endilega hvort ein leið sé „betri“ en önnur, heldur hvort við lesum enn til að kafa djúpt eða hvort lesturinn sé orðinn hluti af hraðara hversdagslífi. 
​
Á sama tíma hafa bókabúðir þróast í að verða meira eins og „þriðja rýmið“, með kaffihúsum og viðburðum sem skapa vettvang fyrir samveru. Á svipaðan hátt hafa almenningsbókasöfn tekið breytingum og þróast í menningarmiðstöðvar þar sem fólk getur ekki aðeins fengið lánaðar bækur heldur einnig unnið, hist og staldrað við. Þetta endurspeglar breytt hlutverk bókarinnar í samfélaginu, hún er ekki lengur eini miðill sagna og þekkingar, heldur hluti af fjölbreyttu menningarumhverfi þar sem ólíkir miðlar lifa hlið við hlið. 
​

Sérstaðan sem sameiningarafl
​

Þrátt fyrir breytingar í miðlun og neyslu er staða bókarinnar á Íslandi enn sterk og sérstaðan mikil. Hið opinbera hefur lagt áherslu á að styðja við útgáfu bóka á íslensku, meðal annars með lögum um stuðning við bókaútgáfu (nr. 130/2018) og þingsályktunartillögu um bókmenntastefnu til ársins 2030 (Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, 2025). Einnig gegna stofnanir á borð við Miðstöð íslenskra bókmennta lykilhlutverki í að styðja við íslenska bókmenningu og kynna hana bæði innanlands og erlendis (Miðstöð íslenskra bókmennta, e.d.). Í litlu málsamfélagi eins og á Íslandi er slíkur stuðningur lykilatriði.
​
Jólabókaflóðið er ein skýrasta birtingarmynd þessarar sérstöðu, líkt og upplýsingabæklingurinn Bókatíðindi sem gefinn er út fyrir jól á hverju ári sýnir vel. Ég bíð Bókatíðinda jafnan með eftirvæntingu til að skoða hvað er nýtt og ákveða hvaða bækur mig langar að lesa. Ég sæki viðburði eins og bókakynningar og upplestur höfunda, til dæmis Jólakonfekt Forlagsins. Bókabúðir fyllast af nýjum titlum og heimili landsins sömuleiðis. Ég er það heppin að fá alltaf að minnsta kosti eina bók í jólagjöf enda finnst mér ómissandi að taka nýja bók með mér upp í rúm til að lesa á aðfangadagskvöld. Að gefa bók er ekki aðeins hefð heldur félagsleg athöfn sem styrkir tengsl milli fólks og við menningu sína. Hefðin er einföld en djúpstæð og tengir saman lestur, kyrrð og hátíð.

Ensk hljóðritun á "jólabókaflóð"

Sérstaðan verður enn skýrari í alþjóðlegu samhengi. Útgáfustjórinn Páll Valsson hefur talað um að jólabókaútgáfan á Íslandi sé nánast einstök og fáar þjóðir, ef nokkrar, gefi út jafn marga titla á eigin tungumáli á jafn skömmum tíma (Anna María Björnsdóttir, 2021, bls. 43). Má því ætla að ekki sé aðeins um hefð að ræða heldur menningarlegt afl sem endurspeglar sterka stöðu bókarinnar í samfélaginu.
​

Bókin býr djúpt í sjálfsmyndinni

Í ljósi þessa má velta fyrir sér hvort bókin sé jafn samofin íslenskri sjálfsmynd og aðrir þættir sem oft eru nefndir, eins og náttúran, hreina vatnið eða álfar og huldufólk. Bókmenntahefðin, sem nær aftur um aldir, hefur að einhverju leyti mótað hvernig við sjáum okkur og skiljum okkar sögu. Bókin er því ekki aðeins miðill heldur hluti af menningarlegri sjálfsmynd og er lifandi arfleifð sem birtist bæði í sögunum sem við segjum og í þeim rýmum sem við sköpum í kringum þær.
​
Þegar ég geng inn á bókasafn í dag finn ég enn fyrir sömu tilfinningu og þegar ég var barn á Akureyri. Tilfinningu fyrir því að þar sé eitthvað meira en bara bækur í hillum. Þar eru sögur, minningar og endalausir möguleikar. Kannski er það einmitt þess vegna sem bókasöfn og bókabúðir skipta enn máli. Þetta eru ekki bara staðir þar sem bækur eru aðgengilegar, heldur rými þar sem bókaþjóðin verður sýnileg í daglegu lífi. Þar sem fólk hægir á sér og  upplifir sögur og samveru. Kannski þarf samband okkar við bækur ekki að vera svo flókið. Leyfum okkur einfaldlega að staldra við og njóta.

---

Heimildir

Anna María Björnsdóttir. (2021). Íslenska jólabókaflóðið er einstakt. Stúdentablaðið 97(2). 43-44. https://issuu.com/studentabladid/docs/stbl2_issuu_c27aeee4689feb 


Anna María Björnsdóttir (2023, 12. maí). Bókamarkaðurinn á tímamótum vegna aukinnar hljóðbókahlustunar. RÚV.  https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2023-05-12-bokamarkadurinn-atimamotum-vegna-aukinnar-hljodbokahlustunar 


Habermas, J. (1989). The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of bourgeois society. MIT Press.


Lög um stuðning við útgáfu bóka á íslensku nr. 130. (2018). https://www.althingi.is/altext/stjt/2018.130.html 


Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra. (2025). Tillaga til þingsályktunar um bókmenntastefnu fyrir árin 2025–2030 (Þingsályktunartillaga). Alþingi. https://www.althingi.is/altext/156/s/0149.html 


Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið. (2018, 23. febrúar). Öflug bókmenning er hryggjarstykki íslenskunnar. Stjórnarráð Íslands. https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2018/02/23/Oflug-bokmenning-er-hryggjarstykki-islenskunnar/ 


Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið. (2021, 11. desember). Það er jólabókaflóð. Stjórnarráð Íslands . https://www.stjornarradid.is/gogn/raeda/2021/12/11/Thad-er-jolabokaflod/ 


Miðstöð íslenskra bókmennta. (e.d.). Um okkur. https://islit.is/um-okkar/ 


Oldenburg, R. (1999). The great good place. Marlowe & Company.
​

Myndir

Mynd 1. Bókastofa Oscars Wilde í Dublin. Tekin af höfundi í apríl 2024.
Mynd 2. Rose lesrýmið í New York Public Library. Tekin af höfundi í febrúar 2017.
Mynd 3. Jólabókaflóð 2022. Fengið af vef The River House: https://www.theriverhousewv.org/events/jolabokaflod-2022-5w2kf 
​​

---

Höfundur

​Harpa Dögg Kristinsdóttir. 
Upplýsingafræðingur hjá Reykjavíkurborg.
Hún er með BA gráðu í mannfræði, MIS í upplýsingafræði og stundar nú nám á meistarastigi í stafrænni miðlun og nýsköpun.