Pistill frá 2020 um niðurstöður smárannsóknar sem þá var gerð á vegum Þjóðfræðistofu
 
Það er ys og þys í desember og undirbúningur jólanna stendur sem hæst. Nóg er að gera og verkefnin sem þarf að sinna eru ótalmörg. Það þarf að finna og kaupa viðeigandi jólagjafir fyrir fjölskyldu og vini og koma þeim til skila, senda jólakveðjur og sækja jólatré. Heima þarf að skreyta, þrífa og skúra, undirbúa matarhátíðina miklu, baka og elda, pakka inn gjöfum, skipta um rúmföt og gera fínt. Jólin eru dálítið eins og leiksýning þar sem þarf að halda um ótal þræði og undirbúa ólíka verkþætti vandlega. Ekkert má verða útundan, áður en tjöldin eru dregin frá og hátíðin hefst.
 
Þjóðfræðingar hjá Rannsóknasetri HÍ á Ströndum – Þjóðfræðistofu útbjuggu fyrir jólin 2020 dálitla netkönnun um siði og venjur fólks í tengslum við undirbúning jólanna og deildu henni eingöngu á Facebook. Uppátækið var mest til gamans gert, en undir niðri bjó löngun til að komast að því hvort miklar breytingar séu að verða á jólahefðum nú á tímum. Ekki var lögð nein sérstök áhersla á breytingar vegna Covid, þótt auðvitað hafi samkomutakmarkanir og sóttvarnir haft veruleg áhrif á jólahaldið þetta ár, einkum varðandi alla viðburði og samkomur í aðdraganda jólanna sem féllu niður að mestu. Spurt var um kyn, aldur og búsetu í krossaspurningum og síðan voru sjö fjölþættar spurningar um ákveðnar hliðar jólaundirbúnings og jólahalds með opnum svarglugga. Ekki var beðið um nafn svarenda.

APA-legar heimildir og tilvísanir sem eru sérstaklega hannaðar fyrir þjóðfræðinga hafa verið uppfærðar og aðlagaðar til að falla að 7. og nýjustu útgáfu af APA heimildakerfinu. Eins og þið kæru þjóðfræðingar vitið mæta vel þá fellur þetta ágæta heimildakerfi ekki alltaf að okkar þörfum. Auk þess sem við gerum ýtarlegri kröfur um tilvísanir í heimildir en almennt er krafist innan kerfisins. Í APA-heimildakerfinu er þess t.d. ekki krafist að blaðsíðutal heimildar sé skráð í tilvísun nema um sé að ræða beina tilvísun. Innan þjóðfræðinnar er aftur á móti gerð sú krafa að skrá blaðsíðutal heimildar í tilvísunarsvigann. 

Við undirritaðar fórum á stúfana og höfðum samband við nokkrar stofnanir sem geyma gögn sem við þjóðfræðingar notumst iðulega við í okkar gagnaöflun til að fá þá í lið með okkur og samræma skráningu á þessum sérstöku heimildum sem falla illa að APA-kerfinu. Í meðfylgjandi skjali finnið þið nýjustu uppfærslu af „sérstökum“ heimildaskráningum sem voru unnar í samvinnu við starfsfólk þessara stofnana. 

Við mælum með að þið vistið þetta ágæta skjal hjá ykkur og nýtið ykkur uppfærsluna við skráningu heimilda í skrifum ykkar. APA kerfið er lifandi vera sem er í stöðugri þróun og reglurnar ekki meitlaðar í stein heldur er þetta staðan eins og hún er í dag. Við munum gera okkar besta til að uppfæra og viðhalda okkar sérstöku tilvísunum eftir því sem APA-veran þróast, þroskast og dafnar. 

Nálgást má skjalið hér:
apa_Þjóðfræðiáherslur_og_þarfir_2022.pdf

Eva Þórdís Ebenesardóttir, doktorsnemi í þjóðfræði
Snjólaug G. Jóhannesdóttir, doktorsnemi í þjóðfræði og kennari í Vinnulagi

Nú þegar allir og ömmur þeirra eru komnir með hlaðvarp var augljóst að þjóðfræðin gat ekki látið sitt eftir liggja. Hlaðvarp er auðvitað frábær miðill fyrir hvers konar fróðleik og skemmtun og tilvalið að segja frá áhugaverðum verkefnum í þjóðfræði á slíkum vettvangi.   
 
Við, Dagrún og Vilhelmína, erum sérlega áhugasamar um rannsóknir í þjóðfræði og finnst mikilvægt að vekja athygli á fjölbreyttum og áhugaverðum verkefnum sem þjóðfræðingar taka sér fyrir hendur. Þegar við duttum niður á hugmyndina að búa til hlaðvarp var ekki aftur snúið, þó við þrætum ekki fyrir að hafa gripið tilbreytingu frá doktorsverkefnunum okkar fegins hendi. Undirbúningurinn gekk því bæði hratt og vel fyrir sig en við fengum lánað upptökutæki lengst norður á Ströndum og röðuðum upp fyrstu viðmælendum.  
 
Eftir að hafa legið undir feldi í nokkra daga gáfum við þáttunum nafnið Þjóðhættir. Þættirnir eru birtir í hlaðvarpsveitu Kjarnans en við höfum átt mjög ánægjulegt samstarf við þau. Fyrsti þátturinn fór í loftið þann 1. desember 2020 og birtast nýir þættir vikulega. 

​Flestir hafa einhverntíma upplifað þann sársauka sem fylgir því að vera með tannpínu. Í dag eru ótal tannlæknar starfandi á Íslandi sem hjálpa okkur að lina sársaukann og laga það sem er að hrjá okkur, en þannig var það ekki alltaf. Í lok 19. aldar voru tannskemmdir einn algengasti kvillinn sem hrjáði fólk á Íslandi, en það var ekki fyrr en árið 1947 sem fyrstu tannlæknarnir útskrifuðust frá Háskóla Íslands (Vilmundur Jónsson, 1942: 13; Guðni Jónsson, 1961: 112). Fyrir þann tíma höfðu þó einhverjir lært erlendis. Fyrstu tannlæknarnir settust að í Reykjavík og var mjög kostnaðarsamt fyrir fólk utan af landi að leita sér aðstoðar þeirra. Fólkið bjó því sjálft yfir allskonar lausnum til að losa sig við þennan leiða verk eða leitaði til annarra lækna í sinni sveit og tóku alþýðulæknar þess tíma oft að sér að reyna að lina þjáningar þess (Jón Steffensen, 1990: 120).

Árið 1994 sendi Þjóðminjasafn Íslands út spurningalista um gömul læknisráð. Í spurningaskránni er fjallað um ýmsar lækningaaðferðir sem fólk notaði áður fyrr og er í þeirri spurningaskrá meðal annars spurt um tannpínu. Þau svör nýtast vel þegar reynt er að varpa ljósi á hvernig fólk reyndi að lækna sig af tannpínunni á árum áður. Í þjóðháttasafninu, sem aðgengilegt er á Sarpi, eru að finna gífurlega mikilvægar heimildir líf fólks fyrr á tíð. Það er þó ýmislegt sem hafa verður í huga þegar unnið er með spurningaskrárnar, til að mynda hvernig spurningarnar eru upp settar og hvernig það getur haft áhrif á þau sem svara (Jón Jónsson og Sigurður Gylfi Magnússon, 1998).
 
Misjafnt var hvernig fólk brást við tannpínunni sem gat verið mjög slæm og erfið við að eiga. Tannsteinn hlóðst á tennur Íslendinga og tannslitið var mikið þannig að ígerð gat orðið í munnholi og miklar bólgur sem losuðu um tennur (Jón Steffenson, 1990: 120). Fólk virðist þó hafa búið yfir ýmsum ráðum og er eitt algengasta ráðið sem kemur fram í svörum við spurningaskránni að troða munn- eða neftóbaki ofan í tönnina eða tyggja það við veiku tönnina (ÞÞ 11479/1994-2; ÞÞ 11329/1994-2; ÞÞ 11310/1994-2; ÞÞ 12044/1994-2). Maður úr Eyrarsveit talar um að fullorðnir hafi aðallega beitt þessari aðferð og það hafi sviðið óskaplega, en slegið á verkinn til skamms tíma (ÞÞ 11655/1994-2). Þá þekktist líka að nota heita bakstra eða spíritus í bómull (ÞÞ 11313/1994-2; ÞÞ 11310/1994-2). Annar sagðist vita þess dæmi að fólk hafi hitað járntein og stungið honum svo ofan í holan jaxl eða tönn (ÞÞ 11310/1994-2). Það efast líklega enginn um að þetta hafa verið sársaukafullar aðgerðir og skiptar skoðanir eru líka um gagnsemi þeirra. Fullyrðir, meðal annarra, kona ein frá Tjörnesi að þær hafi ekki haft mikil áhrif (ÞÞ 12252/1994-2). Maður fæddur í Hafnarfirði segir að það hafi stundum verið sagt að kjaftshögg hafi læknað tannpínu, en hann minnist þó ekki á að hann þekki þess dæmi að sú aðferð hafi verið notuð í raun og veru (ÞÞ 11252/1994-2). Þessi ráð við tannpínu sem hér hafa verið nefnd sýna sjálfsbjargarviðleitni alþýðunnar. Þar sem ekki voru tannlæknar varð einfaldlega að finna aðra lausn og það gerði fólk.
 
Í bók Jónasar Jónassonar frá Hrafnagili Íslenzkir þjóðhættir sem er ein okkar helsta heimild um lifnaðarhætti á fyrri öldum, fjallar hann lítillega um tannpínu og ráð við henni. Þar nefnir hann nokkur húsráð, myndrænar og stórbrotnar aðferðir til að fást við tannpínu. Til dæmis átti að brjóta tönn úr mús og stanga með henni við tönnina, leggja við tönnina saur úr ársgömlu sveinbarni, mylja hundstennur og taka inn duftið eða leggja við tönn úr dauðum manni (Jónas Jónasson, 1934: 329). Hvergi er minnst á uppátæki sem þessi í svörum við spurningaskrá Þjóðminjasafnsins og auðvelt er að efast um að þessi ráð hafi verið algeng og jafnvel að þeim hafi verið beitt. Jónas tekur þó fram í kaflanum þar sem hann fjallar um lækningar að þar hafi hann tínt saman nokkur ráð við algengum sjúkdómum sem hrjáðu menn og það ætti að vera nóg til að sýna hvernig skottulæknar fóru að því að lækna fólk og hvernig fólk læknaði sig sjálft á þessum tíma. Hann segir einnig að sum þessara ráða hafi verið algeng meðal alþýðunnar, en líklegt sé að önnur hafi sjaldan eða aldrei verið notuð (Jónas Jónasson, 1934: 329). Það seinna held ég hljóti að eiga við um ráðin sem hann nefnir til sögu við tannpínu, og þó, hver veit.
 
Ráðin dugðu þó oft bara í skamman tíma og þurfti þá að leita annarra ráða og langoftast var þrautalendingin að losa sig við veiku tönnina. Samkvæmt spurningaskránni eru skiptar skoðanir um hvort algengt hafi verið að fólk rifi sjálft úr sér skemmdar tennur. Maður úr Skagafirði segir það hafa verið algengt að fólk rifi tennurnar úr sér sjálft ef þær voru skemmdar og þá hafi stundum verið notaður hnífur til að spenna þær upp. Kona ein segist muna eftir fullorðnum manni sem tók sjálfur úr sér tennurnar með vasahnífnum sínum (ÞÞ 11479/1994-2; ÞÞ11364/1994-2). Þá þekktist auðvitað líka að binda spotta um tönnina og kippa til höfðinu líkt og í kvikmyndinni um Emil í Kattholti (ÞÞ 11310/1994-2).
 
Líkt og nú veigruðu sumir sér við að leita til tannlæknis (ÞÞ 12252/1994-2). Þar sem ekki voru tannlæknar í grennd, dó fólk heldur ekki ráðalaust. Maður í N-Múlasýslu segir frá því að hefðbundnir læknar hafi dregið tennur úr þeim sem voru með tannpínu, oftast án deyfingar. Kaupfélagsstjórinn dró svo tennur úr lækninum þegar þess þurfti, en þar var enginn tannlæknir (ÞÞ 12044/1994-2). Maður úr Borgarfjarðarsýslu segir héraðslækni hafa tekið tennurnar úr fólki, en sjálfur hafi hann ekki viljað það og farið sjaldan til tannlæknis, enda hafi ekki farið gott orð af þeim (ÞÞ 11352/1994-2). Kona ein úr Skógarstrandahreppi segir frá því að þegar hún var barn hafi læknirinn haft með sér töng þegar hann kom í skólaskoðun og dregið úr þeim skemmdu tennurnar (ÞÞ 11350/1994-2). Þannig virðast læknar hafa, upp að einhverju marki, tekið að sér hlutverk tannlækna þar sem þeir voru ekki til staðar.
 
Þrátt fyrir að tannlækningar séu nú orðnar mjög kerfisbundnar, þarf ekki að leita lengi á internetinu til að finna allskonar undraráð til að fresta heimsóknum til tannlækna eða lina þjáningarnar meðan beðið er eftir bókuðum tíma. Í Facebook-hópnum Beauty tips er hægt að slá inn „ráð við tannpínu“ inn í leitargluggann og fást þá margar niðurstöður og ábendingar, til dæmis að hægt sé að setja sterkt vín í bómull, sítrónu- eða vanilludropa, tannkrem eða vodka í eyrnapinna og stinga ofan í tönnina. Þá er líka talað um hvítlauk, aloe vera gel og negul. Þar sést líka sú tillaga að hægt sé að setja píputóbak í pappír og leggja við holdið sem minnir það óneitanlega á ráð sem talað er um í svörum þjóðháttasafnsins um að setja tóbak við eymslin (Beauty tips, 2016, facebook.com). Fjölbreytt þjóðráð við tannpínu lifa því áfram, en í heldur mildari útgáfu.
 
Þrátt fyrir að enn í dag kvíði margir heimsóknum til tannlækna er þó hugsanlega hægt að hugga sig við það að tækninni hefur fleygt fram og aðferðirnar breyst. Það eru að minnsta kosti litlar líkur á kjaftshöggi á tannlæknastofunni. ​

Ritaðar heimildir:
Jón Steffensen. 1990. Alþýðulækningar. Í Íslensk þjóðmenning VII. Alþýðuvísindi: Raunlækningar           og dulfræði. Ritstj. Frosti F. Jóhannesson. Reykjavík, Bókaútgáfn Þjóðsaga, s. 103-192.
 
Guðni Jónsson. (1961). Saga háskólans. Reykjavík.
 
Jónas Jónasson. (1934). Íslenzkir þjóðhættir. Reykjavík: Bókaútgáfan Opna.
 
Jón Jónsson og Sigurður Gylfi Magnússon. (1998). Heimskuleg spurning fær háðulegt svar. Orð og æði – Minni og merking. Í Íslenska söguþingið: Ráðstefnurit II. Ritstj. Guðmundur J. Guðmundsson og Eiríkur K. Björnsson. 47-56. Reykjavík: Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands og Sagnfræðingafélag Íslands.
 
Vilmundur Jónsson. (1942). Skipun heilbrigðis mála. Reykjavík.
 
Þjóðháttadeild Þjóðminjasafns Íslands:
Svör við spurningaskrá 85, Gömul læknisráð
ÞÞ 11479/1994-2,  ÞÞ 11329/1994-2, ÞÞ 11655/1994-2, ÞÞ11364/1994-2, ÞÞ 12044/1994-2,  ÞÞ 12252/1994-2, ÞÞ 11313/1994-2, ÞÞ 11310/1994-2, ÞÞ 11350/1994-2, ÞÞ 11352/1994-2,  ÞÞ 11252/1994-2.
 
Vefheimildir:
Beauty tips. (2016). Facebook.com. Sótt þann 28. september 2016 af             https://www.facebook.com/groups/497130347062493/search/?query=r%C3%A1%C3           %B0%20tannp%C3%ADnu

Dagrún Ósk Jónsdóttir, doktorsnemi í þjóðfræði

Hvernig skilgreinir fólk sinn eigin hversdagsleika og það sem er hversdagslegt? Og gagnvart hverju þá? Þessi spurning hlýtur að vekja áhuga þjóðfræðinga sem hafa gert það að mikilvægri hefð að rannsaka hversdagsmenningu fólks. Að fara fínt út að borða myndi sennilega ekki flokkast sem hversdagslegt og heldur ekki að ferðast um Indland. Að sama skapi getur mynd úr sumarfríinu af gömlum manni sem situr á götuhorni í Bombay staðið sem hversdagsmynd andspænis mynd af Taj Mahal. Það veltir upp spurningunni hvers hversdagsleika er verið að lýsa. Eigin hversdagsleika er hins vegar lýst með myndum af hjólaferðinni heim úr vinnunni, sem er hugsanlega hversdagslegt ef maður er ekki vinur einkabílsins, og því að horfa á sjónvarpið.

Það sem er hins vegar merkilegt við flestar þessar myndir er að þær eru ekkert endilega svo frábrugðnar þeim myndum sem fólk hefur hingað til sett inn á fésbókina án þess að kalla hversdagslegar. Þetta eru til dæmis myndir af morgunverðinum, börnum að bora í nefið og hundum að naga skó. Óháð myndefninu er samt þess virði að velta betur fyrir sér skilgreiningunni sem slíkri því hún felur í sér vissa flokkun á því sem getur talist áhugavert sem og óáhugavert. Samkvæmt hinni írónísku skilgreiningu er myndefni hversdagsmyndanna einmitt ekki áhugavert vegna þess að það er svo hversdagslegt, svo venjulegt. Á móti kemur að með því að ljá myndunum hinn íróníska stimpil sem hversdagsmyndir eru þær upphafnar sem framsetning á þessum sama hversdegi.

Sú upphafning kallast að mörgu leyti á við túlkun margra á menningararfi þar sem menningararfsstimpillinn ljær hlutum og atferli nýtt hlutverk sem fulltrúum fortíðarinnar í samtímanum. Nærtækt dæmi væri sá matur sem borinn er á borð á þorrablótum, matur sem þjónar nú til dags frekar því hlutverki að styrkja sjálfsmynd Íslendinga en að vera undirstaða hversdagslegs mataræðis. Skilgreining menningararfs upphefur því vissa hluti og atferli í samtímanum með vísun til fortíðar á meðan annað er urðað á ruslahaugum sögunnar. Að sama skapi upphefja hversdagsmyndirnar ákveðnar hliðar hversdagsins á meðan undirmeðvitundin urðar annað hversdagslegt streð.

Við fyrstu sýn virðist skilgreining menningararfsins þó standa í beinni andstöðu við hið hversdagslega sem fésbókarmyndirnar sýna. Þynnkuhamborgarinn ætti erfitt með að komast á menningararfslistann en hann er býsna ljúffengur hversdagsleiki. Á móti kemur að framsetning hversdagsmyndanna ljær þeim vissa fjarlægð frá þeim hversdagsleika sem þær eiga að lýsa og er hluti af þeirri persónulegu sjálfsmyndarsköpun sem er hluti af samfélagsmiðlum eins og fésbókinni.

Myndir af tómum bjórflöskum á borði, bólgnum fótlegg og hjólastíg í Öskjuhlíð, vegir hins hversdagslega menningararfs eru óendanlegir.
​

Valentínusardagurinn er, eins og flestir vita, kenndur við dýrlinginn Valentínus, en það sem er athyglisvert er að upphaflega var dagurinn og dýrlingurinn tengdur við vorið og frjósemi. Tengslin við ást og rómantík virðast í raun ekki birtast fyrr en á Englandi í lok 14. aldar í gegn um kveðskap Chaucer. Fleiri ljóðskáld tóku upp þennan sið á næstu árum og öldum, og þar með fór boltinn að rúlla og þróaðist út í þessa rómantísku hefð sem við þekkjum í dag.

Valentínusardagurinn er haldinn hátíðlegur mjög víða, og skemmtilegt að kynna sér hefðir mismunandi landa. Hefðina frá Bretlandi og Bandaríkjunum þekkjum við best, og hún er mjög algeng í löndum sem hafa tekið daginn upp á síðari tímum, eins og á Íslandi. Sums staðar hafa þessar hefðir laumað sér inn í ástarhátíðir sem eiga sér aðra forsögu, eins og á Grikklandi og í Kína, og jafnvel rutt eldri hátíðum og hefðum algerlega til hliðar. Þá eru þau lönd sem fagna deginum á annan hátt en við könnumst við. Í Finnlandi og Eistlandi er Valentínusardagur til dæmis helgaður vináttu frekar en rómantík, og 25. janúar heiðra Walesverjar sinn sérstaka Valentínus, Sankti Dwynwen, sem er líka verndardýrlingur elskenda – en bara ef þeir eru velskir. Það er kannski skiljanlegt að sá hafi ekki orðið vinsæll annars staðar.

Þar sem Valentínusardagurinn á rætur að rekja til kristindóms og vegna sterkra tengsla við Bandaríkin hefur útbreiðsla hans valdið höfuðverkjum margra andstæðinga vestrænna áhrifa. Á Indlandi hafa verið uppi mótmæli frá trúarlegum sem og pólitískum leiðtogum sem vilja hamla innleiðingu vestrænna gilda í samfélagið. Sama er uppi á teningnum í Rúmeníu þar sem dagurinn er gagnrýndur fyrir að vera yfirborðskenndur vestrænn siður og gegnsýrður neysluhyggju. Síðan árið 2006 hefur Félag íranskrar menningar reynt að bola burtu áhrifum Valentínusarhefðanna í Íran með því að hvetja fólk til halda frekar upp á persnesku hátíðina Spandarmazgan þar sem mæður og eiginkonur eru heiðraðar. Þá eru sum lönd þar sem íbúar leggja sig bókstaflega í hættu til að halda upp á daginn. Malasíubúar gengu skrefinu lengra en flestir aðrir árið 2011 þegar lögregla ruddist inn á hótel víða um landið til að hindra ung múslímsk pör í að stunda ólöglegt kynlíf og fyrir það að halda upp á Valentínusardaginn. Þá hafa Sádi-Arabar ekki bara bannað hátíðina, heldur alla sölu á rauðum hlutum í kring um 14. febrúar. En þeir eru með blómstrandi svartan markað í sölu rósa og umbúðapappírs.

Neysluhyggjan er orðinn stór hluti af umstanginu í kringum Valentínusardag, en athyglisvert er að merkja að í Svíþjóð var dagurinn einna helst innleiddur fyrir tilstilli markaðssetningar blómasala. Þá eru landarnir í Singapúr methafar í eyðslu á þessum degi, en 60% þeirra segjast eyða milli 100$ og 500$ í kring um hátíðina.

Þó við hérlendis tökum þennan dag kannski ekki jafn alvarlega og tíðkast í sumum löndum eru þó margir sem eru farnir að gera eitthvað sérstakt fyrir ástina sína á þessum degi. Svo lengi sem við göngum ekki svo langt að finnast við dæmd til ástleysis ef við erum ein á þessum degi (eins og Bandaríkjamenn) stefnum okkur í gjaldþrot (eins og Singapúrar) eða hættum á fangelsisvist með því að laumast um á svörtum rósamarkaði (eins og Sádi-Arabar), þá er sjálfsagt aldrei óhollt að tjá einhverjum ást sína. Hvort það þurfi endilega að gera það 14. febrúar er hinsvegar allt annað mál.

Titilmynd er tekin af vefsíðunni 
http://kirannazish.wordpress.com/2011/02/14/valentines-day-vs-islam/
​