Félag þjóðfræðinga á Íslandi - Brim

Brim

Sun, 03 Dec 2028 08:00:00 GMT

Djöfladýrkendur eru nefnilega upp til hópa vitleysingar.

Mállaus leiðir blindan - Brot af sögu bræðranna Sigurðar og Péturs frá Eyrarbakka - Berglind Ósk Kjartansdóttir

Skynjun einstaklinga á návist framliðinna - Kristín Dögg Kristinsdóttir og Þórunn Valdís Þórsdóttir

Fæðingarhjálp og hjátrú á Íslandi - Kristín Dögg Kristinsdóttir

Fræknir og fjölkunnir feðgar á Ströndum norður - Elsa Rut Jóhönnudóttir

Húsin hlusta - Aníta Heba Bergmann L.

Fjöltyngi og sjálfið -
Stefanía Anna Rúnarsdóttir

Klúrar kerlingar á heiðum - Einar Skúlason

Lífsins ljósmyndarar: Smellum af og festum lífið á filmu - Heiðrún Ágústsdóttir

Handskrifaða sveitarblaðið Dalbúinn
Jón Jónsson

Þjónar guða og manna
Theódór Líndal Helgason

Frysti sumardaginn fyrsta? Af veðurathugunum fólks á sumardaginn fyrsta fyrr og nú Eiríkur Valdimarsson

Sumardagurinn fyrsti
fyrr og nú Dagrún Ósk Jónsdóttir
og Jón Jónsson

Brjóstagjöf og önnur fæða ungbarna á 18. öld
Hafrún Eva Kristjánsdóttir

Corrido hetjan Gregorio Cortez
Andrés Hjörvar Sigurðsson

Yðar hátign fjólublár
Ragnheiður Maísól Sturludóttir

"Ekki ber alla að sama brunni“ Öflun neysluvatns í gamla sveitasamfélaginu Gitta Krichbaum

Vökumenn fyrr og síðar
Ragnheiður Þórdís Jónsdóttir

„Málið er ekki hvað maður getur, heldur hvað maður gerir“
Snjólaug G. Jóhannesdóttir

Nornirnar í Canewdon
Ragnheiður Þórdís Jónsdóttir

Örnin gegnum aldirnar: kynskipting, náernir og opinn þarfagangur
Guðlaug G. I. Bergsveinsdóttir

Hógværð og hugrekki
Áslaug Heiður Cassata

Konurnar í myrkrinu
Rakel Jónsdóttir

Harðindi, heilsubrestur og lækningaaðferðir: Gluggað í dagbók frá 19. öld
Jón Jónsson og Eiríkur Valdimarsson

Walking - in gardens
Jan Aksel Harder Klitgaard

Kynfjötrar
Fríða Björk Ólafsdóttir

Grímuklæddi grallarinn
Hrefna Rún Kristinsdóttir

Biblíulegir bastarðar og yfirnáttúruleg drottnunarhyggja
Hjalti Þór Grettisson

Hraunsrétt í Aðaldal
Sigurlaug Dagsdóttir

Tekur skot og skorar mark!
Þórunn Kjartansdóttir

Kattakjöt í karrý
Valgerður Óskarsdóttir

Vort daglegt bað
Fríða Björk Ólafsdóttir

Jólakötturinn
Hrefna Sigríður Bjartmarsdóttir

Af kellingum
Ólafur Ingibergsson og Valgerður Óskarsdóttir

Karlar og kerlingar
Aðalheiður Guðmundsdóttir

Hver tilheyrir svæði og landi?
Sæbjörg Freyja Gísladóttir

Af kjörum matselja og kostgangara
Benný Sif Ísleifsdóttir

Hamskiptaguðinn Loki
Gerður Halldóra Sigurðardóttir

Nóttin í baðstofunni um aldamótin 1900
Trausti Dagsson

Raunverulegar þjóðsagnaverur
Trausti Dagsson

Lúsaskipti
Hrefna Díana Viðarsdóttir

„Djöfladýrkendur eru nefnilega upp til hópa vitleysingar“

Tue, 12 May 2026 07:00:00 GMT

Á flandri mínu um bókamarkað nýlega rambaði ég á bók sem fjallar um árumeistara
jarðar. Eftir smá umhugsun ákvað ég að kaupa bókina, gluggaði aðeins í hana þegar
heim var komið og gleymdi henni svo í kjölfarið. Í augnablikinu safnar hún ryki inni í
bókaskáp, umkringd bókum sem einhverjir myndu eflaust fussa og sveia yfir að ég
hafi eytt pening í.

Vinsældir hins framandi, samsæriskenningar,
kuflar og Baphomet

Margir Íslendingar, eins og fólk víða um heim, eru einstaklega nýjungagjarnir. Það
kemur því ekki á óvart að straumar, stefnur og samtök tengd andlegum málefnum af
ýmsum toga finni á endanum leið sína hingað. Þau ná ekki öll fótfestu, en það þýðir
samt ekki að þau hafi enga fylgjendur hér á landi.
Í kringum mörg þessara samtaka er að finna alls konar samsæriskenningar. Þær má
eflaust að einhverju leyti rekja til þess að aðgangur að reglum og siðum þeirra er
takmarkaður. Það má spyrja sig hvað veldur? Er það vegna áðurnefndra reglna og
siða sem fólk þekkir ekki? Eða er það kannski vegna íburðarmikilla húsa sem hýsa
sum þessara samtaka?

Eins og sjá má hér er stúkuheimili Frímúrara á Akureyri einstaklega íburðarmikið.
Hvaða myrkraathafnir ætli eigi sér stað í þessu húsi sem gnæfir yfir miðbæinn?

Þeir sem hafa keyrt um miðbæ Reykjavíkur hafa eflaust séð stórt hvítt hús, skáhallt á bak við lögreglustöðina á Hverfisgötu. Þarna er samkomuhús Frímúrarareglunnar í Reykjavík. Þýðir það að þarna sé að finna kuflaklætt fólk tilbiðja ævaforna dímóna? Miðað við að Frímúrarareglan bendir á að hún henti vel þeim mönnum sem vilja þroska sig og bæta en byggi engu að síður á kristnum boðskap (Er Reglan fyrir mig?, e.d.) má gera ráð fyrir að svo sé ekki. Oddfellowreglan viðurkennir „tilvist einnar æðstu veru sem skapað hefur heiminn og heldur honum við, óháð trúarbrögðum“ (Að ganga í Oddfellowregluna, e.d.).

Á meðan Oddfellowreglan hefur starfað á Íslandi síðan 1897 (Upphaf Oddfellowreglunnar, e.d.) og Frímúrarar síðan 1919 (Hvað er Reglan, e.d.), eru fleiri reglur sem eru mun yngri. Má þar til dæmis nefna hina íslensku Drúídareglu sem hefur verið starfandi hérna síðan 1996, fyrst undir væng hinnar norsku Ríkisstórstúku en síðan 2023 sem sjálfstæð eining (Um Regluna, e.d.). Líkt og þær reglur sem hér hefur verið fjallað um segja Drúídar að þeirra markmið sé að stuðla að auknum þroska sinna félagsmanna og vill reglan upplýsa félaga sína um siðfræðileg og andleg verðmæti. Þarna eru engin trúarbrögð nefnd og má spyrja sig hvort það sé til þess að vera ekki fráhrindandi. Í sumum tilfellum virkar það eflaust vel að vera dulur og hleypa fólki ekki of nálægt en það hljóta að vera mörk þar. En víkjum nú frá reglum sem numið hafa hér land og fallegum híbýlum þeirra, þótt mikilfengleg séu, og að þeim sem eiga engin safnaðarheimili svo vitað sé.

Wicca

Á sjötta áratug síðustu aldar skrifaði breski ríkisstarfsmaðurinn Gerald Gardner bókina Witchcraft Today. Gardner þessi hafði löngum haft áhuga á dulspeki og var sagður hafa verið meðlimur í nornahópi. Wicca er náttúrutrú þar sem iðkendur tilbiðja bæði guð og gyðju (Alexandra Diljá Guðlaugsdóttir, 2008, bls. 15). Bók Gardner er talin vera grunnur þeirrar trúar sem kallast Gardnerian Wicca og hundruð þúsunda fólks um allan heim fylgir. Í viðtali við NT-Helgarblað árið 1985 sagði Árni Leósson að þótt engar staðfestar heimildir hefðu verið til áður fyrr um langlífa hópa norna á Íslandi mætti ætla að nornahópar hefðu verið hér á landi (Árni Leósson, 1985, bls. 16). Í dag má hins vegar finna einstaklinga sem skilgreina sig sem nornir (Erla Björg Gunnarsdóttir, 2015) og ef til vill tilheyra þeir nornahópum.

Ef fólk trúir því að hægt sé að flokka galdur eftir lit, að hvítt sé gott og svart sé vont, þá flokkast Wicca sem hvítigaldur. En hvað með svartagaldur? Hvað hræðist fólk og segir illt?

Fólk hræðist satanisma

Á síðasta kvöldi aprílmánaðar árið 1966 rakaði Anton Szandor LaVey af sér hárið, lýsti því yfir að nú væri öld elds hafin og stofnaði The Church of Satan (Barton, 1990, bls. 11). LaVey var titlaður æðsti prestur satanskirkju þessarar en sumir fjölmiðlar fóru fljótt að nefna hann hinn svarta páfa (Barton, 1990, bls. 15). Af hverju hann var kallaður það fylgir ekki sögunni en kannski það hefur það valdið meiri hneykslun og selt fleiri tölublöð. Eflaust hafa einhverjir kaþólikkar frussað kaffinu út úr sér við að sjá nafn síns heittelskaða höfðingja skrumskælt á þennan hátt. Satanskirkjan á ekki deild hér á landi en fjöldi greina hefur verið skrifaður í íslenskum dagblöðum þar sem meðal annars hefur verið fjallað um satanisma þann sem LaVey
boðaði í lifanda lífi og kirkju hans. Eins og búast má við þá hafa greinarnar verið jafn mismunandi og höfundarnir á bakvið þær. Sumir hafa skoðað LaVey og sköpunarverk hans og fjallað um þau á þann máta að djöfladýrkunarstimpillinn er þveginn af þeim gamla (Eva Pálsdóttir, 1997, bls. 9). Aðrir hafa hins vegar gert lítið úr honum og hans skrifum. Í augum sumra eru satanistar ekkert annað en unglingar í uppreisn, „djöfladýrkendur eru nefnilega upp til hópa vitleysingar sem halda að þeir verði voða töff með því að tengja sig djöflinum“ (Þórarinn Þórarinsson, 2006, bls. 50).

Anton Szandor LaVey, fyrrum æðsti prestur The Church of Satan, með nokkrum vinum á góðri stund.

Kannski finnst einhverjum það vera óþarfa sleggjudómur en gæti verið réttlætanlegur þegar lesið er viðtal sem birtist í tímaritinu Samúel árið 1991. Þar ræddi Guðmundur Sigurfreyr Jónsson við æðsta prest satanskirkju á Íslandi þar sem hann lýsir hömlulausu kynlífi undir tónum hljómsveitarinnar Inferno 5 og svörtum messum í kirkju (Guðmundur Sigurfreyr Jónsson, 1991, bls. 17–18). Hvort þessir einstaklingar hafi verið í beinum samskiptum við móðurskipið í Bandaríkjunum skal ósagt en menn hafa opinberlega lýst yfir vilja til þess að stofna til slíkra samtaka hér. Til dæmis birti Stöð 2 viðtal árið 2006 við Peter Gilmore, núverandi æðsta prest The Church of Satan, í Kompás þætti í tengslum við þá umræðu (Djöfladýrkendur vilja stofna trúfélag á Íslandi, 2006).

Seinni tíma satanismi

Af satanískum samtökum er eflaust stærst núna The Temple of Satan sem býður upp á trúarbragðaref keimlíkan þeim sem The Church of Satan var fræg fyrir. Auk áherslu á andstöðu við ríkjandi trúarbrögð er pólitík blandað inn í og í stað þess að standa á hliðarlínunni hafa þau reynt að hafa áhrif á breytingar í nærumhverfi sínu í Bandaríkjunum (Sif Sigmars, 2020, bls. 16). Þessi atorka safnaðarins virðist hafa smitast hingað til lands því ekki er langt síðan að Íslendingur reyndi að koma af stað satanískum söfnuði hér á landi (Máni Snær Þorláksson, 2022). Þó að ekkert hafi heyrst af því hvort þær áætlanir hafi náð einhverjum árangri er fylgisfólk þessara samtaka greinilega að finna hér.

Fordómar eða skoðanir?

Fólk hefur mismunandi skoðanir á þessum samtökum. Sumum finnst þetta dularfullt, öðrum sérvitringslegt, stórfurðulegt, áhugavert eða spennandi. Þetta sýnir þó að áhugi okkar Íslendinga á hinu framandi og óvenjulega er mikill. Við sækjum í það sem er ókunnugt og óhefðbundið. Hvort sem fólk trúir á æðri verur, ævaforna meistara, helvíska djöfla eða heilandi
gyðjur, þá er það heillandi og spennandi að fylgjast með því hvernig nýir straumar koma inn í samfélagið og hvort þeir hafi einhver áhrif á það. Vekja þeir fólk til umhugsunar um það sem betur má fara eða hrekja þeir okkur óttaslegin aftur til baka?
Þetta skapar fjölbreytni í samfélagi okkar og möguleika á að hafa mikil áhrif á það. Ef það gerist að áhrif þeirra vari stutt þá gefur það okkur að minnsta kosti eitthvað til þess að tala um á meðan varir.

Heimildaskrá

Alexandra Diljá Guðlaugsdóttir. (2008, 11. mars). Wicca en ekki djöfladýrkandi.
Fréttablaðið, bls. 15.
Árni Leósson. (1985, 3. mars). Arfleið sem nornir þekktu og þekkja enn í dag. NT -
Helgarblað, bls. 16.
Að ganga í Oddfellowregluna. (e.d.). Oddfellowreglan.
https://www.oddfellow.is/is/hvad-er-oddfellow/get-eg-ordid-felagi
Barton, B. (1990). The Church of Satan. A History of the World‘s Most Notorious
Religion. Hell’s Kitchen Productions, Inc.
Djöfladýrkendur vilja stofna trúfélag á Íslandi. (2006, 12. febrúar).
https://www.visir.is/g/200660212029/default
Erla Björg Gunnarsdóttir. (2015, 9. maí). Íslenskar nornir og galdrar þeirra. Vísir.
https://www.visir.is/g/2015887982d/islenskar-nornir-og-galdrar-theirra
Er Reglan fyrir mig? (e.d.). Frímúrarareglan. https://www.frimurarareglan.is/er-reglan-
fyrir-mig/
Eva Pálsdóttir. (1997, 17. júlí). Í upphafi var satan ENGILL. Helgarpósturinn, bls. 9.
Hvað er Reglan (e.d.). Frímúrarareglan. https://www.frimurarareglan.is/hvad-er-
reglan/
Um Regluna. (e.d.). Hin Íslenska Drúídregla af SGDR. https://druid.is/um-regluna/
Upphaf Oddfellowreglunnar. (e.d.). Oddfellowreglan.
https://www.oddfellow.is/is/hvad-er-oddfellow/uphaf-reglunnar
Máni Snær Þorláksson. (2022, 2. febrúar). Íslenskur satanisti opnar sig – „Er
einhverju blóði úthellt í athöfnum ykkar?“. DV.
https://www.dv.is/fokus/2022/02/02/islenskur-satanisti-opnar-sig-er-einhverju-
blodi-uthellt-athofnum-ykkar/
Sif Sigmarsdóttir. (2020, 11. janúar). Mín skoðun. Fréttablaðið, bls. 16.

Myndir

Mynd af stúkuheimili Frímúrara Akureyri er fengin af opinni vefsíðu
Frímúrarareglunnar á Íslandi. https://www.frimurarareglan.is/frimurarareglan-
um-allt-land/
Mynd af Anton Szandor Lavey er fengin af opinni vefsíðu The Church of Satan.
https://churchofsatan.com/

Höfundur

Eyvindur Gauti Vilmundarson, meistaranemi í þjóðfræði.

Mállaus leiðir blindan - Brot af sögu bræðranna Sigurðar og Péturs frá Eyrarbakka

Mon, 04 May 2026 10:36:22 GMT

Gísli og Aðalbjörg 1909

Gamla læknishúsið á Eyrarbakka 2022

Gamla læknishúsið á Eyrarbakka

Í gamla læknishúsinu á Eyrarbakka bjó fjölskylda Gísla Ó. Péturssonar (f.1867 – d.1939) héraðslæknis og konu hans Aðalbjargar Jakobsdóttur (f.1879 – d.1967) frá árinu 1916. Í raun var þetta glænýtt hús þegar þau fluttu inn en áður hafði þar staðið hús sem brann 26. janúar 1916. Húsið var samt alltaf kallað gamla læknishúsið og er enn (Vikar Pétursson, e.d.).
Þau hjón eignuðust 10 börn auk þess að taka að sér tvö uppeldisbörn. Börnin voru Pétur cand. phil. (f.1900), Jakob verkfræðingur (f.1902), Guðmundur læknir (f.1907), Petrína (f.1908), Þorvaldur f.1909), Ketill lögfræðingur (f.1911), Ólafur tæknifræðingur (f.1913), Sigurður gagnfræðingur (f.1916), Valgerður (f.1918) og Guðrún (f.1920). Börnin sem þau tóku í fóstur voru Vigdís Ólafsdóttir (f.1904) sem lést ásamt Valgerði úr taugaveiki í janúar 1926 og Ingibjörg Sigvaldadóttir (f.1929) (Gísli Ólafur Pétursson, 1993).

Fullt hús af börnum

Fáum sögum fer af barnahópnum sem flest fóru ung að heiman til að menntast. Fyrstir voru það Pétur og Jakob sem fóru 13 og 14 ára í Menntaskólann í Reykjavík. Pétur hóf síðan nám í læknisfræði við Háskóla Íslands: „Hann lauk cand. phil. prófi vorið 1922 en varð svo að hverfa frá frekara námi af heilsufarsástæðum“ (Gísli Ólafur Pétursson, 1993).
Eftir að Gísli læknir lést bjó Aðalheiður í húsinu til 1944 en þá keypti Pétur það. Hann flutti til sín Sigurð bróður sinn, sem hafði verið heilsuveill. Hvaða veikindi Sigurður var að glíma við kemur ekki fram. Hann veiktist af taugaveiki 1926 en er sagður hafa náð sér:

Hann var ágætur námsmaður og starfaði ýmislegt eins og aðrir unglingar. Einkum voru honum kær sumrin þegar hann var skógarvörður í Þrastarskógi við Álftavatn. Hann var 15 ára þegar hann fór til Reykjavíkur á skóla og lauk þar gagnfræðaprófi 1933. Eftir það vann hann skrifstofustörf í Reykjavík en þá fór hann að kenna vanheilsu sem hann varð aldrei aftur heill af (Gísli Ólafur Pétursson, 1997).

Í viðtali mínu við frænkurnar Gerði Ósk Oddsdóttur (f.1960) og Oddrúnu Bylgju Bjarnadóttur (f.1967) frá Eyrarbakka spurði ég þær hvort Sigurður hefði virst veiklulegur. Þær neituðu því báðar en sögðu hann hafa verið fölan og mjög hægan. Oddrún rifjaði síðan upp að líklega hefði hann verið frekar einfaldur því strákarnir áttu það til að biðja hann um að gera einhverja vitleysu og hann hlýddi án þess að segja orð. Þegar strákarnir urðu uppvísir af því að láta hann klæða sig úr fötunum um vetur tók skólinn mjög hart á því og sá fíflaskapur hætti (BÓK 2026-3).

Bakkabræður

Báðir bræður eru sagðir hafa glímt við heilsufarsvandamál en í sögulegu skáldsögunni Læknishúsið sem kom út 2018 er aðeins minnst á veikindi Péturs. Þar kemur fram að hann hafi sagt við frænda sinn: „Þegar ég hafði verið vistaður á Kleppi í hálft ár, skildi ég að ef ég næði ekki tökum á hugsunum mínum þá kæmist ég aldrei þaðan út“ (Bjarni M. Bjarnason, 2018:18). Um sannleiksgildi þessara orða get ég þó ekki fullyrt.
Pétur var að mörgu leyti langt á undan sinni samtíð og má þar t.d. nefna að hann stundaði sjósund sér til heilsubótar og hóf að rækta rófur, kartöflur og gulrætur í stórum stíl og selja til Reykjavíkur. Það þótti kannski frekar óvenjulegt: „[Hann] þótti ekki alltaf hnýta bagga sína sömu hnútum og samferðamenn” sagði frændi hans, Gísli Pétursson (1993), í minningargrein um hann. Ýmis ábyrgðarstörf lögðust á herðar Péturs, svo fólk bar augljóslega traust til hans. Hann tók við bókasafni ungmennafélags Eyrarbakka fljótlega eftir að hann flutti til baka, eftir námsárin í Reykjavík, og færði það yfir í gamla læknishúsið. Hann tók að sér veðurathuganir, varð umboðsmaður Brunafélags Íslands á Eyrarbakka, tók að sér umboð fyrir happdrættin og frá 1950 sáu þeir bræður alfarið um að bera út Morgunblaðið á Eyrarbakka.

Pétur með stafinn og Sigurður leiðir hann

Blaðaútburður á Austur- og Vesturbakkann

Þeir bræður skiptu blaðberahlutverkinu bróðurlega á milli sín, Sigurður sá um Austurbakkann en Pétur Vesturbakkann. Samkvæmt heimildum talaði Sigurður aldrei, nema kannski sem barn, en þegar hann bar út blaðið kom frá honum eitt stakt orð: „Blaaaaaaaaaðiiiiiiiiið“. Gerður Ósk var unglingur á Eyrarbakka um miðjan sjöunda áratuginn og hún man vel eftir Sigurði og hvernig hann dró seiminn þegar hann afhenti blaðið:

Já, hann fór auðvitað inn á mörg heimili af því hann bar út blaðið og hann hafði þennan, hvað á ég að segja, vana að hann sko fór inn á heimili og það var eins og hann leitaði, að hann þyrfti að afhenda blaðið hönd í hönd. Eins og þar sem ég var mest, hjá systur minni og mág þá kom hann yfirleitt inn um þvottahúshurðina og inn í gegn um eldhúsið og ef engin var í eldhúsinu þá fór hann inn í hol og þaðan inn í sjónvarpsherbergi, þar sem mágur minn lagði sig oft eftir matinn og hlustaði á fréttir, og ef hann lá þar þá fékk hann blaaaaaaaaðiiiiiiiiiiið í fangið. Ef engin var þar fór hann bara og, ég meina einu sinni kemur hann að frænda mínum, sem var einn heima, sitjandi á klósettinu og hafði ekki lokað að sér og færir honum blaaaaaaaðiiiiiiiið (BÓK 2026-2)
.

Sigurður talaði aldrei við neinn en vildi samt helst koma blaðinu í hendurnar á heimilisfólki, jafnvel þó það sæti á klósettinu í makindum sínum. Ef engin var heima þá skildi hann það eftir í forstofunni við aðaldyrnar og fór þar út.

Þótti gott að fá sér kríu eða smók

Sigurður átti það til að ganga í gegn um heimili þar sem blaðið var ekki keypt og var þá með augun opin fyrir tóbaki, honum þótti nefnilega mjög gott að fá sér smók. Hann átti það líka til að leggja sig inni á heimilum fólks ef hann var þreyttur. Oddrún Bylgja var unglingur á Eyrarbakka um 1980 og man ekki til þess að hafa kippt sér upp við að finna Sigurð sofandi á heimilinu:

Einu sinni kom ég að honum heima og hann hafði lagt sig í rúminu mínu, ég var kannski 13 eða 14 ára, en þegar ég kom inn í herbergið og hann sá mig þá bara stóð hann upp og fór en mér fannst bara eðlilegt að hann hafi lagt sig. Ég man ekki að mér hafi fundist þetta eitthvað mál eða nokkrum öðrum (BÓK 2026-3).

Heimildamenn lýsa Pétri allt öðruvísi en Sigga, hann gaf sig að fólki og spjallaði. Unglingunum fannst gaman að fíflast í honum, aðallega af því hann var svo sjóndapur: „Hann var náttúrulega með svo ofboðslega slæma sjón að hérna, það dugðu honum ekki ein gleraugu heldur var hann með tvenn og jafnvel fleiri ef hann þurfti að skrifa eða eitthvað“ (BÓK 2026-3).

Talsverð úrkoma á heiðskýrum degi

Einn af hrekkjum strákanna í þorpinu var að pissa í úrkomumælinn á veðurathugunarstöð Péturs, sérstaklega á blíðviðrisdögum. Þá kom í útvarpinu, þó ekki sæist ský á himni: „Eyrarbakki: 20 gráður, heiðskýrt, 25 mm úrkoma“. Hvort Pétur hafi kveikt á þessu misræmi fylgir ekki sögunni. Hann fékk líka þorpsbúa til að hjálpa sér með veðurathuganir, hann mun til dæmis hafa spurt frænku mína einhverju sinni út í skyggnið: „Svanborg, sérðu Ingólfsfjallið?“ (BÓK 2026-3). Það fer mörgum sögum af sjóndepurð hans, en það virðist ekki hafa háð honum alvarlega því hann gat alltaf bjargað sér. Það furðuðu sig margir á að hann skyldi alltaf rata með blöðin á heimilin á Vesturbakkanum, en líklega kunni hann leiðina utanbókar.

Umboðsmaðurinn Pétur

Oddrún minnist þess að Pétur var með umboðið fyrir Happdrætti Háskólans, eins og reyndar margt annað:

Maður var sendur í að endurnýja af því mamma nennti ekki að fara og þá var hann með þrenn gleraugu frekar en tvenn og krækti þeim svona fyrir aftan eyrun. Og svo tók hann pennann og maður sat svona á móti honum við alveg massíft skrifborð og ryklyktin þarna var alveg svakaleg. Svo fer hann að fletta í miðunum, þetta voru svona þykkir bunkar með teygju utan um. Nema svo krækir hann á sig þessum gleraugum til að kvitta undir og mundar pennann og segir svo við mig: „Viltu setja pennann þar sem ég á að byrja að skrifa“ og þá man ég að ég hugsaði: Bíddu, til hvers er hann að setja á sig öll þessi gleraugu? (BÓK 2026-3).

Annar viðmælandi minn, Sandra Dís Hafþórsdóttir (f. 1974), hafði svipaða sögu að segja. Þegar kom að því að endurnýja happdrættismiða, eða skila bókum þá hefðu þær systur dregið um hver færi. Pétri fannst líklega ágætt að fá heimsóknir og vildi gjarnan spjalla, láta lesa fyrir sig eða fá aðstoð við að finna bækur. Þessar sendiferðir gátu því tekið óratíma (BÓK 2026-1).

Bræðurnir í gamla læknishúsinu

Þrátt fyrir að bæði Pétur og Sigurður hafi átt við heilsufarsvandamál að stríða þá lifðu þeir báðir löngu lífi. Pétur og Sigurður Gíslasynir og Aðalbjargar fóru á Kumbaravog, dvalarheimili aldraðra 1989. Pétur lést 1992 og Sigurður 1997. Svona lýkur umfjöllun minni um þessa sérstöku bræður sem bjuggu sér til líf saman í gamla Læknishúsinu á Eyrarbakka.

Heimildaskrá

Bjarni M. Bjarnason. (2018). Læknishúsið. Veröld.
Vikar Pétursson. (e.d.). Læknishjónin. GOP fréttir. https://gopfrettir.net/gop_id/AJ_GOP/index.htm
Gísli Ólafur Pétursson. (1997, 1. mars). Sigurður Gíslason – minningargrein. Morgunblaðið. https://timarit.is/page/1873781
Gísli Ólafur Pétursson. (1993, 7. janúar). Pétur Ólafur Gíslason – minningargrein. Morgunblaðið. https://timarit.is/page/1778024

Viðmælendur

BÓK 2026-1. Viðtal Berglindar Óskar Kjartansdóttur við Söndru Dís Hafþórsdóttur 20. mars 2026. Í vörslu höfundar.
BÓK 2026-2. Viðtal Berglindar Óskar Kjartansdóttur við Gerði Ósk Oddsdóttur 29. mars 2026. Í vörslu höfundar.
BÓK 2026-3. Viðtal Berglindar Óskar Kjartansdóttur við Oddrúnu Bylgju Bjarnadóttur 29. mars 2026. Í vörslu höfundar.

Myndaskrá

Mynd 1: Gísli og Aðalbjörg 1909. https://gopfrettir.net/gop_id/AJ_GOP/index.htm
Mynd 2: Læknishúsið á Eyrarbakka 2022.
Mynd 3: Bræðurnir Pétur og Sigurður á göngu um Eyrarbakka. Úr einkasafni.

Höfundur

Berglind Ósk Kjartansdóttir, meistaranemi í þjóðfræði

Skynjun einstaklinga á návist framliðinna - Kristín Dögg Kristinsdóttir og Þórunn Valdís Þórsdóttir

Tue, 21 Oct 2025 12:09:54 GMT

Flest okkar kannast við sögur af yfirnáttúrulegum fyrirbærum af einhverju tagi, hvort sem við höfum lesið þær í þjóðsagnasöfnum, séð þær í kvikmyndum eða heyrt þær frá ættingjum eða vinum. Sum hafa reynslu af að sjá framliðna, dreyma fyrir hlutum eða fá fyrirboða um að eitthvað eigi eftir að gerast. Þekkt dæmi eru til hér á landi þar sem vegir hafa jafnvel verið færðir til að raska ekki álfabyggðum.

Sumarið 2023 var send út könnun á vegum Terry Gunnell prófessors í þjóðfræði og Félagsvísindasviðs Háskóla Íslands á íslenskri þjóðtrú, trúarviðhorfum og reynslu af hinu yfirnáttúrulega. Samsvarandi kannanir höfðu áður verið sendar út árin 1974, 2006 og 2007. Sumarið 2025 fékkst svo styrkur frá Nýsköpunarsjóði námsmanna fyrir framhaldsrannsókn þar sem tekin voru 22 viðtöl við einstaklinga sem svarað höfðu spurningum um yfirnáttúrulega reynslu játandi, um upplifanir þeirra. Við, Kristín og Þórunn, vorum svo heppnar að fá að taka þátt í þessari rannsókn í sumar og ætlum við hér að segja frá því sem vakti helst hjá okkur áhuga, en það er hvernig fólk skynjar framliðna einstaklinga.

Trú og yfirnáttúra

Áður en við hefjum greiningu á upplifunum einstaklinga tengdum þjóðtrú og hinu yfirnáttúrulega er rétt að byrja á að útskýra hvað átt er við með þeim hugtökum, þar sem skilningur fólks á þeim getur verið misjafn. Hér er notast við þá skilgreiningu að þjóðtrú sé trú eða trúarviðhorf sem falli utan viðurkenndra trúarbragða. Þjóðtrú er oft bundin menningu og venjum samfélags og snýr jafnan að yfirnáttúrulegum fyrirbærum og er styrkt af reynslu fólks (Gísli Sigurðsson, 2002). Í viðtölunum sem við tókum í sumar báðum við viðmælendur að lýsa því hvað trú er fyrir þeim, án þess að nefna hugtökin þjóðtrú eða trúarbrögð. Hugur þeirra leitaði oft til trúarbragða, en einnig var hugtakið trú oft skilgreint af viðmælendum sem traust eða vissa um eitthvað sem hefur ekki verið sannað (ÞVÞ 2025-4; KDK 2025-5). Sum þeirra töldu því ekki endilega rétt að segjast „trúa” á hið yfirnáttúrulega sem þau höfðu upplifað, þar sem trú felur einnig í sér efa sem þau búa ekki yfir, því upplifun þeirra er sönnun fyrir því að eitthvað sé til (ÞVÞ 2025-2; ÞVÞ 2025-4:).

Þá getur einnig verið misjafnt hvernig fólk skilgreinir hið yfirnáttúrulega. Samkvæmt íslenskri orðabók er lýsingarorðið yfirnáttúrulegur skilgreint sem einhver „[s]em er (virðist) óháður lögmálum náttúrunnar ● yfirskilvitlegur, sem samræmist ekki almennri þekkingu á náttúrulögmálum” (Íslensk orðabók: M–Ö, 2002:1790). Í huga einhverra viðmælenda virðist þessi skilgreining þó ekki passa og tengdu þau upplifun sína ekki við hugtakið yfirnáttúrulegt. Til dæmis sagði einn viðmælenda, Steinunn Ó. að hún trúi á hið náttúrulega, en „það er ekki endilega yfir-, kannski er það bara náttúran sko … er það yfirnáttúrulegt eða er það náttúrulegt?” (ÞVÞ 2025-10). Úlfhildur talar einnig um hvernig skilgreina eigi hvað sé yfirnáttúrulegt og segir að þó að það megi kalla það sem við sjáum ekki með berum augum yfirskilvitlegt sé hún yfirleitt „bara svolítið þeirrar skoðunar að þetta er allt saman hluti af náttúrunni“ (KDK 2025-7). Almennt virðast viðmælendurnir þó sammála um að þeir þættir sem spurt var um væri eitthvað sem almennt teldist vera yfirnáttúrulegt, hvort sem þau upplifðu það sem slíkt eða ekki.

Þjóðtrú á Íslandi

Það er mikið samræmi í viðtalsrannsókn okkar og könnuninni frá árinu 2023, sem er kannski ekki að undra þar sem viðmælendur voru fengnir úr hópi svarenda. Það voru fleiri konur sem svöruðu könnuninni og í hópi viðmælenda okkar eru einnig fleiri konur en karlar. Þó að karlar hafi verið í minnihluta þeirra sem komu í viðtal voru þeir ekki síður ánægðir en konurnar að fá tækifæri til að deila reynslu sinni með okkur.

Frá árinu 1974, þegar þjóðtrúarkönnunin var fyrst send út, hefur jafnt og þétt fjölgað í hópi þeirra sem hafa upplifað að fá hugboð í vöku. Í könnuninni er það útskýrt þannig að viðkomandi hafi fundist ákveðinn atburður hafa gerst eða muni gerast og síðar reynst rétt (Gunnell, 2023:9). Nær allir okkar viðmælendur könnuðust við að hafa fengið hugboð, en sum þeirra töluðu um hugboðin sem skilaboð sem þau höfðu fengið um að þau ættu að gera eitthvað eða forðast að gera eitthvað. Einn viðmælandinn, Lára, segir frá því þegar hún og vinkona hennar voru á leið á íþróttamót saman. Þær ætluðu að vera samferða en rifrildi þeirra á milli gerði það að verkum að svo varð ekki. Vinkona hennar lenti í bílslysi á leið sinni á mótið. „Mér leið svona eins og ég hefði einhvern veginn haft tilfinningu að það myndi gerast en einmitt, svo gerist það” Láru fannst því að hún hefði á einhvern hátt valdið þessu, vegna þess að hugboðið hafi verið svo sterkt og hún var lengi með samviskubit vegna þess (KDK 2025-5). Þá segir annar viðmælandi, María, frá því að hún hafi eitt sinn verið að keyra á fjallvegi og rétt áður en hún kom að þeim stað sem vegurinn varð brattur alla leið niður fjallið fékk hún þá tilfinningu að hún ætti að prufa alla takka og áhöld í bílnum. Hún byrjaði á að prufa rúðuþurrkurnar, síðan öll ljós og stefnuljós og að lokum bremsurnar. Þá fann hún að bremsurnar á bílnum virkuðu bara alls ekki, svo hún hafði nokkra metra til að koma bílnum út í vegkant og láta hann drepa á sér áður en hún kæmi að brekkunum. Hún er viss um að þetta hugboð hafi bjargað lífi sínu vegna þess hversu bratt fjallið er og algjörs skorts á bremsum og segir: „Ég veit ekkert af hverju ég er að prófa öll handföng í bílnum og alla takka og alveg bara systematískt svona niður. Það var engin ástæða. Það var einhver sem að fékk mig til að gera það” (ÞVÞ 2025-8).

Í könnuninni frá árinu 2023 kom fram að konur trúðu oftar á yfirnáttúrulega hluti og höfðu frekar slíka reynslu en karlar. Það var áhugavert að heyra hvað viðmælendur okkar höfðu að segja þegar þau voru spurð út í það hvort þau teldu að konur yrðu oftar fyrir einhvers konar yfirnáttúrlegri skynjun en karlar. Flest telja ólíklegt að mikill munur sé á milli kynja um hvort fólk upplifi eitthvað yfirnáttúrulegt, en telja að konur viðurkenni það frekar og tali frekar um reynslu sína en karlar (KDK 2025-6; KDK 2025-3). Ástæðurnar sem gefnar eru fyrir þeim mismun voru til dæmis:

Ég held að því fylgi að konur séu almennt opnari fyrir þessu og fyrir vikið nemi og skynji oft. Það er svona algengara að karlmenn þurfi svolítið svona haldbærari og áþreifanlegri sannanir fyrir hlutunum (KDK 2025-7).

Sagði Úlfhildur þegar hún var spurð út í ástæðu þessa munar á kynjunum. Einnig birtust hugmyndir um að konur væru minna hræddar við fordóma og álit annarra eins og kemur fram í orðum Maríu: „Það er kannski ekki nógu flott hjá körlum. Þeir eru kannski bara, hræddari við að það sé gert grín að þeim, eða að þeir séu [álitnir] svona skrítnir” ( ÞVÞ 2025-8). Það voru ekki bara konurnar sem töldu þetta heldur segir Ingi Hans:

Ekki það að þær hafi eitthvað meiri hæfileika til þess að skynja það. Þú veist ef það eru tvær manneskjur þá myndi ég ekki trúa því að hún myndi skynja eitthvað frekar en hann sko. Það gæti alveg farið í hina áttina. En bara hann myndi ekki tala um það sko. Hún ætti alveg til að segja: „Guð mér fannst einhver vera hérna“. Hann myndi aldrei segja þetta, þótt hann hafi upplifað það (KDK 2025-3).

Við reyndum í byrjun rannsóknar að fá fólk með reynslu af álfum, huldufólki og álagablettum í viðtal. En það voru fáir viðmælenda okkar með reynslu af því, hugsanlega hefur þar áhrif að flestir viðmælenda voru af höfuðborgarsvæðinu. Einnig sýna þjóðtrúarkannanirnar að frá árinu 1974 hefur fækkað verulega í þeim hópi fólks sem telur mögulegt, líklegt eða er visst um að álfar eða huldufólk séu til. Árið 1974 voru um 12% svarenda sem töldu annaðhvort óhugsandi eða ólíklegt að álfar og huldufólk væri til en árið 2023 var þessi hópur kominn upp í tæp 60% (Gunnell, 2023:70). Það kom okkur á óvart hve lítill hluti fólks trúði á eða hafði reynslu af álfum og huldufólki þar sem við héldum að álfatrú væri mun algengari.

Skynjun fólks af framliðnum

Af þeim 2792 sem svöruðu þjóðtrúarkönnuninni 2023 voru 918 sem svöruðu því játandi að hafa upplifað eða talið sig hafa upplifað návist framliðinna einstaklinga (Gunnell, 2023:11). Af þeim 22 sem við tókum viðtal við voru 20 einstaklingar sem höfðu orðið þess vör að finna fyrir návist látinnar manneskju með einhverjum hætti, sem verður að teljast nokkuð hátt hlutfall.

Í viðtölunum kom fram að það er misjafnt hvernig fólk upplifir að einhver framliðinn sé nálægt þeim. Helmingur einstaklinganna hafði séð framliðna með eigin augum. Þau sem ekki sáu framliðna með berum augum skynjuðu þá með öðrum hætti. Þau ýmist heyrðu í þeim eða fundu lykt sem hafði fylgt viðkomandi í lifandi lífi. Sumir hins vegar sáu engan, fundu enga lykt, heyrðu ekkert og gátu einungis gefið þá skýringu að þau fyndu það á sér að einhver væri nálægt þeim.

Líkt og kom fram hafði næstum helmingur viðmælenda okkar reynslu af því að sjá einhvern framliðinn. Sýnirnar gátu verið ólíkar, einhverjir töluðu um að sjá bregða fyrir skugga eða útlínu manneskju sem þó var á einhvern hátt óskýr (ÞVÞ 2025-2; KDK 2025-9). Stundum var ekkert sem benti til þess, ef viðmælandinn þekkti ekki manneskjuna, að ekki væri um áþreifanlega persónu að ræða fyrr en manneskjan hvarf skyndilega eða í ljós kom að enginn annar sá hana. Til dæmis talar Steinunn Ó. um að hafa séð mann ásýndar í þó nokkurri fjarlægð sem var svo horfinn áður en nokkur annar í kringum hana hafði tækifæri á að sjá hann (ÞVÞ 2025-10). Gísli sagði frá minningu frá því hann var um 6 ára gamall. Hann hafi séð mann sitja á stól inni í eldhúsi einn morguninn þegar hann fór að fá sér morgunmat. Kvöldið áður hafði faðir hans setið ásamt vini sínum fram á kvöld inni í eldhúsi en þennan morgun var faðir hans farinn í vinnuferð. Gísli var því einn með mömmu sinni og lítilli systur í íbúðinni. Maðurinn sat á stól, svartklæddur frá toppi til táar, en sagði ekkert. Gísli var hissa en kippti sér ekkert upp við það að öðru leyti að ókunnur maður sæti inni í eldhúsi þennan morgun. Hann lét móður sína vita af þessu og henni dauðbrá auðvitað, þar sem hún var ein heima með börnin. Þegar þau komu aftur inn í eldhús var maðurinn hins vegar á bak og burt. Það var þá sem Gísli áttaði sig á því að hann var sá eini sem sá þennan mann. Gísli hefur aldrei getað útskýrt þetta á annan hátt en að þarna hafi verið um framliðna manneskju að ræða (KDK 2025-2).

Sumir viðmælendanna töluðu við látna ættingja sína, hvort sem þeir sáu þá eða ekki. Einn viðmælandinn, Sólveig, sagðist bæði sjá og heyra í föður sínum og tengdaföður sem báðir voru látnir fyrir mörgum árum. Hún átti oft í samræðum við tengdaföður sinn. Oftast birtist hann henni og hún talaði við hann ef hún var geðvond út í tengdamóður sína, eins og hún orðar það. Eitt skipti birtist hann henni þegar svo var ástatt fyrir henni og sagði: „[G]efðu henni séns”. Hún nefnir sérstaklega að hann hafi litið út eins og hann gerði þegar hún kom inn í fjölskylduna, áður en hann varð veikur og lést (KDK 2025-10). Einnig voru nokkrir viðmælendur sem heyrðu í einhverjum án þess að eiga í beinum samræðum, til dæmis segir Steinunn G. frá því að hún hafi heyrt móður sína kalla á sig þegar hún er að gleyma einhverju, eins og móðir hennar gerði á meðan hún var á lífi (ÞVÞ 2025-9).

Nokkrir viðmælenda okkar fundu lykt sem þeir tengdu við látinn ástvin, t.d. ilmvatns- eða reykingarlykt án þess að nokkur sýnileg ástæða væri fyrir lyktinni í umhverfinu. Þannig fundu þau fyrir návist þeirra (ÞVÞ 2025-12; KDK 2025-10).

Dæmi voru um einstaklinga sem fundu fyrir því að einhver framliðinn væri nærri þeim, en gerðu sér ekki grein fyrir því hver það var. Lára gat ekki sagt hvað eða hver það var sem hún fann fyrir. Hún talaði um að oft fyndi hún fyrir einhverju þegar hún kæmi inn á ókunnan stað. Það var meira eins og eitthvað afl eða eins og hún segir: „Maður upplifir það stundum bara dálítið annaðhvort þrúgandi eða svona, kannski eins og þarna, að staðurinn væri pínulítið að öskra eða eitthvað þannig svona (KDK 2025-5). Ingi Hans hefur einnig upplifað einstaklinga nærri sér án þess að sjá þá eða finna það með öðrum skilningarvitum en tilfinningunni einni saman. Þessi tilfinning er bundin ákveðnum stöðum, vinnunni hans og heimili, en þó eingöngu við tölvuborðið heima fyrir (KDK 2025-3). Það virðist sem svo að viðkomandi kunni best við sig þar.

Við sáum greinilegan mun á upplifun einstaklinganna á návist framliðinna eftir því hvort þeir væru nákomnir þeim eða ekki. Viðmælendur okkar voru almennt sammála um að þeim þætti gott að vita af ástvinum sínum nálægt sér, til dæmis sagði Eyþór að ef hann finni nærveru einhvers tengds sér fylgi því hlýja og öryggi (ÞVÞ 2025-2). Kona úr hópi viðmælanda, sem hefur misst tvo eiginmenn um ævina, segist finna fyrir þeim báðum á heimili sínu og henni „finnst bara gott að vita af þeim, að ég er ekki hérna ein“ (ÞVÞ 2025-3).

Önnur kona segir frá því að hún skynji ekki bara návist framliðanna sem tengjast sér heldur skynjar hún einnig stundum nærveru einhvers sem henni finnst fylgja einhverjum öðrum en henni. Þá líkir hún því við að upplifa tilfinningar einhvers annars og að tilfinningarnar séu þá mjög fjarrænar (ÞVÞ 2025-4).

Lokaorð

Það var virkilega gaman að sjá hversu mörg voru tilbúin að deila reynslu sinni með okkur. Það reyndist okkur erfitt að finna fólk sem hafði fundið fyrir eða séð álfa eða huldufólk enda færri með reynslu af því samkvæmt könnuninni. Hins vegar höfðu viðmælendur okkar mörg upplifað návist framliðinna eða hugboð. Reynsla fólks af návist framliðinna er fjölbreytt eins og við höfum komist að. Viðmælendur okkar voru sannfærðir um upplifun sína hvort sem þau sáu, heyrðu eða skynjuðu návist framliðinna á annan hátt.

Það var mjög skemmtilegt að vinna að þessari rannsókn og fá innsýn í þjóðtrú Íslendinga í dag. Þrátt fyrir að niðurstöðurnar ættu kannski ekki að koma á óvart ef horft er til niðurstöðu könnunarinnar átti hún þó til að koma okkur á óvart þegar hún skaraðist á við hugmyndir okkar. Til dæmis áttum við von á að fá mun fleiri sögur af nafnavitjunum en raun bar vitni, að hluta til þar sem þær eru algengar í fjölskyldum okkar beggja og sjálf er Þórunn skírð í höfuðið á langafa sínum vegna slíkrar vitjunar. Einnig töldum við að fleiri myndu segja sögur af reimleika í gömlu húsum og slíkt, þar sem draugasögur hafa verið vinsælar hjá okkur frá blautu barnsbeini. Við stigum því inn í þessa rannsókn með allt aðrar hugmyndir en við fengum úr viðtölunum.

Heimildaskrá

Gísli Sigurðsson. (2002, 29. apríl). Hvað er þjóðtrú og hvernig er þjóðtrú Íslendinga ólík þjóðtrú annarra Norðurlandaþjóða? Vísindavefurinn. https://www.visindavefur.is/svar.php?id=2342
Gunnell, Terry. (2023). Könnun á íslenskri þjóðtrú og trúarviðhorfum. https://fel.hi.is/sites/fel.hi.is/files/2024-02/Thjodtruarkonnun_2023_isl.pdf
Íslensk orðabók: M–Ö. (2002). Yfirnáttúrulegur. Mörður Árnason (ritstjóri), (3. útgáfa, aukin og endurbætt). Edda.

Viðtöl
KDK 2025-2. (2025). Viðtal Kristínar Daggar Kristinsdóttur við Gísla Garðarsson 23. júní. Í vörslu höfundar.
KDK 2025-3. (2025). Viðtal Kristínar Daggar Kristinsdóttur við Inga Hans Ágústsson 24. júní. Í vörslu höfundar.
KDK 2025-5. (2025). Viðtal Kristínar Daggar Kristinsdóttur við Láru Ágústsdóttur 1. júlí. Í vörslu höfundar.
KDK 2025-6. (2025). Viðtal Kristínar Daggar Kristinsdóttur við Kristjönu Hrönn Árnadóttur 1. júlí. Í vörslu höfundar.
KDK 2025-7. (2025). Viðtal Kristínar Daggar Kristinsdóttur við Úlfhildi Örnólfsdóttur 7. júlí. Í vörslu höfundar.
KDK 2025-9. (2025). Viðtal Kristínar Daggar Kristinsdóttur við Ólöfu Brynju Jónsdóttur 9. júlí. Í vörslu höfundar.
KDK 2025-10. (2025). Viðtal Kristínar Daggar Kristinsdóttur við Sólveigu Hildi Halldórsdóttur 10. júlí. Í vörslu höfundar.
ÞVÞ 2025-2. (2025). Viðtal Þórunnar Valdísar Þórsdóttur við Eyþór Rafn Gissurarson 25. júní. Í vörslu höfundar.
ÞVÞ 2025-3. (2025). Viðtal Þórunnar Valdísar Þórsdóttur við Guðrúnu Sigurðardóttur 30. júní. Í vörslu höfundar.
ÞVÞ 2025-4. (2025). Viðtal Þórunnar Valdísar Þórsdóttur við Dísu Jónsdóttir 30. júní. Í vörslu höfundar.
ÞVÞ 2025-8. (2025). Viðtal Þórunnar Valdísar Þórsdóttur við Maríu Gunnlaugsdóttur 9. júlí. Í vörslu höfundar.
ÞVÞ 2025-9. (2025). Viðtal Þórunnar Valdísar Þórsdóttur við Steinunni Geirdal 9. júlí. Í vörslu höfundar.
ÞVÞ 2025-10. (2025). Viðtal Þórunnar Valdísar Þórsdóttur við Steinunni Ólínu Hafliðadóttur 10. júlí. Í vörslu höfundar.
ÞVÞ 2025-12. (2025). Viðtal Þórunnar Valdísar Þórsdóttur við Tinnu Kristbjörgu Halldórsdóttur 5. ágúst. Í vörslu höfundar.

Höfundar

Kristín Dögg Kristinsdóttir og Þórunn Valdís Þórsdóttir þjóðfræðingar

Fæðingarhjálp og hjátrú á Íslandi - Kristín Dögg Kristinsdóttir

Tue, 11 Feb 2025 23:03:47 GMT

Þrátt fyrir að aukning hefur orðið á heimafæðingum er það staðreynd að flestar fæðingar nú til dags fara fram inni á spítölum eða fæðingarheimilum landsins. Fæðing barns er oft einn af hápunktunum í lífi fólks. Í gegnum tíðina hefur aðkoma fagfólks sífellt orðið meiri og margar konur velja að fæða börn sín í öruggu umhverfi þar sem hægt er að sinna af fagmennsku hverju því sem kann að koma upp á í ferlinu. Margar fjölskyldur kjósa þó enn að fæða heima og færst hefur í aukana að fólk vill ekki neina aðkomu fagfólks, hvort sem það er mæðravernd eða við fæðinguna sjálfa.

Það má því segja að við séum komin í einhvers konar hring. Það eru ekki nema um 250 ár frá því að ljósmæður fengu einhvers konar menntun hér á landi (Ljósmæðrafélag Íslands, e.d). Síðan þá hefur verið stöðug þróun í menntamálum ljósmæðra og síðustu 100 árin eða svo hefur hún verið mjög hröð. Hér á eftir mun ég fara yfir sögu ljósmóðurstéttarinnar ásamt fæðingarhjálp sem konum stóð til boða á Íslandi í gegnum tíðina og hjátrú tengda meðgöngu og fæðingu.

Yfirsetukonur og ljósmæður á Íslandi

Ljósmæður hafa í gegn um tíðina skipað veigamikinn þátt í fæðingu barna. Það er oft í þeirra höndum að konunni líði vel í gegn um það ferli sem meðganga, fæðing og sængurlega er. Áður en skipulögð fræðsla og menntun ljósmæðra hófst hér á landi var það í höndum presta að fræða þær konur sem sáu um yfirsetu, eins og það kallaðist í þá daga. Þessi fræðsla var þó í raun einungis af trúarlegum toga en ekki læknisfræðilegum (Þórunn Guðmundsdóttir, 2003: 2).

Árið 1760 bað þáverandi landlæknir Íslands, Bjarni Pálsson, með bréfi sínu til konungs Danmerkur um að “taka eina eða fleiri siðsamar konur og veita þeim tilhlýðilega fræðslu í ljósmóðurlist og vísindum”. Einnig vildi hann að þær sem þegar sinntu konum í fæðingu fengju frekari fræðslu. Ári síðar kom hingað til lands fyrsta lærða yfirsetukonan. Það var Margrethe Katrine Magnússen sem var dönsk og átti hún að sjá um klíníska kennslu. Sjálfur sá Bjarni um kennslu kvennanna í vísindum að tilskipan danakonungs (Ljósmæðrafélag Íslands, e.d).

Sigurlaug Gunnarsdóttir yfirsetukona.

Fyrsta ljósmóðurprófið á Íslandi

Staðafell á Fellströnd þar sem fyrsta ljósmóðurprófið var gefið út á Íslandi

Árið 1768 er fyrsta ljósmóðurprófið skráð á Íslandi. Það var Rannveig Egilsdóttir á Staðafelli á Fellsströnd sem tók prófið hjá Hallgrími Backman sem var starfandi fjórðungslæknir (Ljósmæðrafélag Íslands, e.d.; Eva S. Einarsdóttir og Guðrún G. Eggertsdóttir, 1989: 28). Á þessum tíma voru þær sem gegndu þessu mikilvæga hlutverki yfirleitt kallaðar yfirsetukonur, ljósmóður-heitið kom seinna.

Í bók Jónasar Jónassonar frá Hrafnagili, Íslenzkir þjóðhættir segir: „Meðan hvorki voru læknar né lærðar yfirsetukonur, má geta nærri, að ekki hafi verið gott til viðgerðar, ef út af bar með barnsburð kvenna“. Á þessum orðum byrjar Jónas umfjöllun sína um fæðingar og þá aðhlynningu sem konur fengu við fæðingu barna sinna. Hann bætir svo við að í flestum sveitum voru konur sem gáfu sig að nærkonustörfum og sumar þeirra urðu heppnar yfirsetukonur seinna meir (Jónas Jónasson, 2011: 330).

Hafðu varann á kona!

Í bók Jónasar er einnig að finna nokkuð um hjátrú á meðgöngu, fæðingu og sængurlegu kvenna. Samkvæmt hjátrúnni var það ekki aðeins í höndum ljósmæðranna að fæðing gengi vel. Hegðun verðandi móður á meðgöngu var talin hafa mikið um það að segja hvernig fæðingin gengi. Ekki mátti ólétt kona ganga undir nýreist hús eða sperrur því þá gat hún ekki fætt nema reistar yrðu sperrur yfir henni. Ef hún gekk undir þvottasnúrur gat barnið fæðst með naflastrenginn vafinn um hálsinn. Hvorki var ráðlagt að konan greiddi hár sitt uppi í rúmi eða svæfi með sæng með rjúpnafiðri því það gat haft slæmar afleiðingar fyrir móður og ófædda barnið. Það var þó talið að ef fæðing gengi erfiðlega myndi það hjálpa til að leggja undir konuna rjúpnafjaðrir (Jónas Jónasson, 2011:259-260).

Þróun námsins

Á þessum tíma þurftu yfirsetukonur oft á tíðum að ferðast langar leiðir til að sinna konum í fæðingu og nýfæddum börnum þeirra. Árið 1808 reyndi Maddama Malmquist, ljósmóðir í Reykjavík, að fá það í gegn að hún fengi að taka að sér nema í ljósmóðurfræðum. Lagði hún til að stúlkur kæmu úr hverri sýslu og lærðu í Reykjavík áður en þær yrðu skipaðar umdæmisljósmæður. Af þessu varð þó ekki (Ljósmæðrafélag Íslands, e.d.).

Fæðingarheimili Reykjavíkur opnaði árið 1960 og var starfrækt til ársins 1995.

Tíminn leið og loksins árið 1875 voru yfirsetukvennalögin, fyrstu lög ljósmæðra á Íslandi tekin í gildi. Þá var námið 3 mánuðir en næstu áratugina átti námstíminn eftir að lengjast. Þegar Háskóli Íslands var stofnaður árið 1911 kom til álita að menntun ljósmæðra yrði við læknadeild skólans. Ári síðar var Yfirsetukvennaskóli Íslands stofnaður. Það var þó ekki fyrr en árið 1924 að samþykkt voru ný lög við skólann og starfsheitið ljósmóðir kemur til. Námstíminn var þá orðinn 9 mánuðir og ströng skilyrði voru til að hefja nám við skólann. Konurnar máttu ekki vera yngri en 22 ára og ekki eldri en 35 ára og ekki fengu fleiri konur en 10-12 að hefja nám í hvert sinn (Ljósmæðrafélag Íslands, e.d.). Það var hröð þróun í kjölfarið. Fæðingar færðust úr heimahúsum á fæðingarheimili landsins og þaðan inn á spítalana. Á örfáum áratugum var það talið til tíðinda ef barn fæddist heima, sem áður þótti sjálfsagt og eðlilegt.

Stúlka eða drengur?

Samkvæmt hjátrú sem þekktist áður fyrr gátu foreldrar ákveðið sjálf við getnað hvort þeim fæddist stúlka eða drengur. Vildu þau eignast dreng þurfti konan einfaldlega að halla sér til hægri á meðan á getnaði stóð en á vinstri hliðina ef löngunin í stúlkubarn var meiri. Gott var að liggja á þeirri hlið sem valin var eftir samfarir. Þessu var haldið fram vegna þess að talið var að karlkynja fóstur væru hægra megin í konunni en kvenkynja vinstra megin (Jónas Jónasson, 2011: 258).

Eftir getnað voru nokkrar leiðir til að vita hvort kynið móðirin gekk með. Ef hægra brjóstið var stærra en það vinstra gekk hún með dreng en ef brjóstin voru jafn stór var ekki hægt að segja til um kynið. Ef verðandi móðirin var stærri á breiddina þá var einnig sagt að von væri á dreng en ef óléttukúlan var framstæð var stúlku að vænta (Jónas Jónasson, 2011: 258). Það má því spyrja sig hvort fólk í dag geti ekki einfaldlega sleppt því að fara í sónar og komist að þessu sjálft með þessum leiðum eða vera meðvitaðri á meðan á getnaði stendur.

Heppni eða færni?

Hvort sem það var heppni eða færni ljósmóðurinnar að fæðing gekk vel fyrir sig hverju sinni er það ljóst að hjátrú hefur fylgt þessu merkilega ferli lengi vel. Áður en yfirsetukonur fengu menntun höfðu þær lítið annað að reiða sig á en sína eigin reynslu og kunnáttu sem var dýrmæt þeim og konunum sem þær sinntu. Það gat verið gott að reiða sig á ýmsa hjátrú eða trú á hið yfirnáttúrulega þegar eitthvað bjátaði á. Stundum var vonin og trúin það eina sem konurnar höfðu til að komast í gegnum ferlið. Barnsfæðing gat verið hættuleg bæði móður og barni á þeim tíma þar sem aðstæður voru oft slæmar og þekking ekki nægilega góð (Símon Jón Jóhannsson, 2017: 86). Það gat því að öllum líkindum verið gott að trúa því að eitthvað yfirnáttúrulegt væri með manni í liði á slíkum stundum.

Heimildaskrá

Eva S. Einarsdóttir og Guðrún G. Eggertsdóttir. (1989). Ljósmæður, menntun og störf. Ljósmæðrablaðið, 67(2), 22-34.

Jónas Jónasson. (2011). Íslenskir þjóðhættir. Bókaútgáfan Opna.

Ljósmæðrafélag Íslands. Saga ljósmæðranámsins. https://www.ljosmaedrafelag.is/ljosmodir/ljosmaedranamid/saganams

Símon Jón Jóhannsson. (2017). Fyrirboðar og tákn : auðnuspor og ólánsvegir í daglegu lífi. Veröld.

Þórunn Guðmundsdóttir. (2003). Menntun og störf íslenskra ljósmæðra á 18. öld. Rafhlaðan.

Höfundur

Kristín Dögg Kristinsdóttir er nýútskrifaður þjóðfræðingur sem er að taka viðbótar diplómu í þjóðfræði.

Fræknir og fjölkunnir feðgar á Ströndum norður - Elsa Rut Jóhönnudóttir

Tue, 04 Feb 2025 17:11:33 GMT

Nú eru liðin um 300 ár síðan skáldið, galdramaðurinn og þjóðsagnapersónan Hallvarður Hallsson fæddist. Ævintýralegar sögur af afrekum hans, líkamsburðum og ekki síst greftrun hans, urðu til þess að enn í dag þekkja flest allir Strandamenn sögu Hallvarðs og margir hafa heitið á hann og leiði hans, sér til aðstoðar við margvísleg tilefni.

Frækilegir feðgar – Fornir í skapi, slæleg kirkjusókn og
60 bjargfuglsegg

Faðir Hallvarðs hét Hallur og var Jónsson, Hallur bjó á Horni á Hornströndum. Hann þótti mikill íþróttamaður bæði í glímu og slönguvarpi. Hæfði hann svo til allt það sem hann miðaði á hvort sem það var með slöngvu eða skutli. Hann og kona hans Guðrún Hallvarðsdóttir áttu tvo syni þá Jón og Hallvarð. Jón þótti líkamlega sterkastur þeirra feðga en Hallvarður stóð honum langtum fremur að andlegu atgervi. Hallvarður var líkt og faðir hans forn og fjölkunnugur maður. Forneskja þeirra kom þó ekki í veg fyrir að þeir teldu sig kristna. Langar útistöður þeirra við kirkjunnar þjóna stóðu aðallega vegna þess að þeir voru ósammála kennisetningum prestanna og svo var kirkjuleiðin tveggja vikna ferðalag svo þeir feðgar létu sjaldan eftir sér að mæta í messur (Arngrímur Fr. Bjarnason og Helgi Guðmundsson, 1933-1949, bls.97).

Margar fræknisögur eru til af þeim feðgum, flestar í þjóðsagnastíl. Ansi margar fjalla um matarhefðir þeirra. Sem dæmi má nefna að Jón sonur Halls átti að hafa etið reglulega 60 stk af bjargfuglaeggjum án þess að finna til þess, en líklegast ekki veitt af því enda var hann þeirra sterkastur.

Hallvarður – Hákarlaskálm, sleðameiður og greftrun Halls

Strandamenn hafa gegnum aldirnar átt oftar í höggi við hvítabirni en aðrir landsmenn, Hallvarður Hallson lenti rækilega í þeim og sjálfsagt fádæmi um að einn og sami maðurinn hafi banað fleiri bjarndýrum en hann. Það þykir gott dæmi um karlmennsku og þor Hallvarðar þegar hann aðeins 15/16 vetra gamall var einn heima með bróður sínum og móður að Horni. Mikill ís hafði verið þetta vorið og kvöld eitt kom bjarndýr að landi og braut næstum niður bæjardyrnar. Skepnan gafst loks upp á að reyna við bæjardyrnar en braut þess í stað upp hjall þar nálægt og át bæði fisk og hákarl. Hallvarður greip þá hákarlaskálm, tvíeggjað eggvopn notað til að skera mænu hákarls í sundur. Réðist Hallvarður að dýrinu með skálminni og stakk það á hol, þótti þetta mikið hreystiverk af ekki eldri manni (Arngrímur og Helgi, 1933-1949, bls.98).

Á þeim tíma sem Hallvarður bjó í Höfn þá þurfti hann eitt sinn að sækja hey með sleða upp á heiði. Meðan hann var við heydesina þá birtist soltinn og grimmur hvítabjörn. Hallvarður hafði lagt eggvopn sitt frá sér utan seilingar. Reif hann því meiðann undan sleðanum og tókst þannig að drepa dýrið, án þess að slasast sjálfur (Arngrímur og Helgi, 1933-1949, bls. 127-128).

Hallvarðsbúð árið 2021

Ýmsar fleiri sögur eru til af frækilegum bardögum þeirra feðga við bjarndýr og til eru sögur um, í það minnsta, þrjá hvítabirni í viðbót sem þeir feðgar felldu.

Hallur faðir þeirra bræðra gerðist gamall og kom að því að hann lést veturinn 1753-54. Vegna þess að Hallur var bæði forn í skapi og kristinn þá bað hann um að sett yrði bæði bænakver og Úlfarsrímur með honum í kistuna. Þótti sumum það óviðeigandi en Hallvarður fór að óskum föður síns. Hallur hafði beðið um að vera grafinn í Höfn þar sem hann bjó. Þegar kom að því að bera kistuna á skip og sigla henni til Staðar í Aðalvík þá varð hún svo þung að ekki var hægt að lyfta henni. Varð því úr að veita Halli legstað í kirkjugarði þeim sem hann valdi sér í Höfn, en sá garður var þá löngu aflagður og hætt að jarðsetja í honum (Arngrímur og Helgi, 1933-1949, bls. 115).

Dauði Hallvarðs – Bókabrenna, greftrun og draumaáheit

Hallvarður bjó seinustu æviárin í Skjaldabjarnarvík. Þegar hann tók að reskjast þá mælti hann eitt sinn við vin sinn og fósturson að sér væri farið að förlast. Kvaðst Hallvarður tæplega geta lokið tveggja fjórðunga kóp (einn fjórðungur er um 5kg).

Leiði Hallvarðs 1980, áður en legsteinn var settur upp

Haustið áður en Hallvarður lést fór hann uppí fjall og brenndi þar allar skræður sínar sem hann vildi ekki að menn kæmust í eftir sinn dag. Altalað var að Hallvarður væri engu minna fjölkunnugur en Hallur faðir hans hafði verið (Arngrímur og Helgi, 1933-1949, bls. 144). Hallvarður lést 29. maí 1799 (Guðmundur G. Jónsson, 2019, bls. 60).

Flytja átti lík Hallvarðs til greftrunar í Árneskirkju í Trékyllisvík en ófært var á landi með kistuna. Því var reynt að flytja hana sjóveg. Tvisvar sinnum var áætlað að flytja kistuna sjóleiðis en í bæði skiptin gerði foráttuveður svo hætta varð við ferðalagið. Lokaniðurstaðan varð því að grafa Hallvarð við túngarðinn í Skjaldabjarnarvík (Arngrímur og Helgi, 1933-1949, bls. 145).

Eftir daga Hallvarðs bjó í Skjaldabjarnarvík frændfólk Hallvarðs. Magnús hét sonurinn á bænum og tók hann á það ráð að heita á Hallvarð sér til aðstoðar. Hét hann á Hallvarð að sýna sér í draumi ýmislegt sem honum lá á. Sem dæmi þá hét hann á Hallvarð að leiðbeina sér við sauðaleit og veiðar með góðum árangri (Arngrímur og Helgi, 1933-1949, bls. 146).

Hallvarðssjóður – Legsteinn, björgunarskýli og Hjartaheill

Ekki er vitað til þess að heitið hafi verið á hann með áheitum fyrr en Guðjón Kristjánsson í Skjaldabjarnarvík hóf áheit á hann á fyrri hluta 20. aldar. Loforð um fjárútlát eða greiða hafa löngum þótt líkleg til að ýta undir aðstoð frá yfirnáttúrulegum verum. Í dag vitum við ekki hvaða vandamál Guðjón átti við að stríða en áheitin gáfust mjög vel. Guðjón launaði fyrir sig með því að smíða utan um leiði Hallvarðs og hugsa um það meðan hann bjó í Skjaldabjarnarvík (Guðmundur, 2019, bls. 60).

Eftir miðja 20. öldina var farið að heita meira á Hallvarð og miðað við síðustu fréttir árið 2019 virðist lítið lát vera á þeim. Margar sögur eru til af því að heitið sé á hann varðandi veður og þá ekki síst þegar veðurspá fyrir ættingjamót er slæm (Guðmundur, 2019, bls. 60).

Til að halda utan um áheit á Hallvarð var stofnaður Hallvarðssjóður sem óx jafnt og þétt uppúr miðri 20. öldinni. Árið 1986 var nokkurri peningaupphæð veitt í að gera myndarlegan legstein með tilheyrandi áletrun fyrir leiði Hallvarðs.

Legsteinninn á leiði Hallvarðs sumarið 2021

Fjórum árum seinna var svo tekin ákvörðun um að standa fyrir uppsetningu á björgunarskýli í Skjaldabjarnarvík. Greiddi sjóðurinn öll efniskaup en undirstöðugerð, smíði og uppsetning fór allt fram í sjálfboðavinnu. Varðskip aðstoðaði við að koma húsaflekunum og her af mannskap norður í Skjaldabjarnarvík. Margir sem tóku þátt í þessari vinnu vilja meina að Hallvarður hafi haft fingurna í veðurfarinu nóttina sem gist var í Skjaldabjarnarvík, en þá var 20 stiga hiti og fólk gat lagst hist og her um móana og sváfu allir undir berum himni. Sjóðurinn hefur tekið þátt í að fjármagna ýmiskonar verkfæri sem nauðsynleg eru í svona skýlum þ.m.t. kamínu. Sjóðurinn afhenti björgunarsveitinni á Hólmavík umsjón og eftirlit með Hallvarðsbúð og hafa þau séð um skýlið síðan.

Aftur gildnaði sjóðurinn og árið 2013 þótti ástæða til að nýta hann í gott málefni og við það tilefni voru gefnar 500.000 kr. til Hjartaheilla (Guðmundur, 2019, bls. 63-64). Frá og með vordögum 2024 hefur björgunarsveitin Strandasól tekið yfir umsjón með sjóðnum (Sigrún Sverrisdóttir, munnleg heimild, 03.11.2024). Áheit á Hallvarð eru því ekki aðeins mikilvæg hefð frá þjóðfræðilegu sjónarmiði heldur hafa þau nýst vel til góðgerðarmála. Vonandi munu áheitin halda áfram með nýjum kynslóðum og þau verði góð tekjulind fyrir mikilvæga starfsemi björgunarsveitarinnar um ókomin ár.

Heimildaskrá:

Arngrímur Fr. Bjarnason og Helgi Guðmundsson. (1933-1949). Vestfirzkar sagnir. Bókaverzlun Guðmundar Gamalíelssonar: Fagurskinna.

Guðmundur G. Jónsson. (2019). Hallvarðssjóður. Strandapósturinn (51).

Höfundur

Elsa Rut Jóhönnudóttir er búfræðingur, elliheimilisstarfskona, þriðja árs þjóðfræðinemi og andleg-strandakona.

Húsin hlusta: „Þegar hjörtun okkar slá innra með þeim þá vakna þau til lífsins á einhvern stórkostlegan hátt“ - Aníta Heba Bergmann L.

Sun, 26 Jan 2025 19:40:24 GMT

Byggingar og mannvirki af öllum gerðum hafa fylgt manneskjum eins langt og sögur ná og raunar lengur. Á Íslandi tengjum við torfbæina við fortíðina og sterkan menningararf þjóðarinnar. Byggingarstílar breytast með tímanum, við verndum sumt og rífum annað niður. Þetta eru verk mannsins og heimkynni okkar, þau veita skjól frá náttúruöflum.

Hús og byggingar gegna margvíslegum hlutverkum og merkingum innan ólíkra samfélaga. Eyðibýli hafa alltaf vakið sérstakan áhuga hjá mér frá því ég var barn ásamt gömlum húsum sem skera sig úr við hlið nýstárlegra bygginga sem eru misfallegar að mínum smekk. Ég man eftir að hafa ferðast um landið og tekið eftir húsunum sem stóðu tóm, illa á sig komin af náttúrunnar hendi og án fólks til að viðhalda þeim. Í þessum húsum höfðu eitt sinn búið fjölskyldur sem fylltu þau af lífi en voru orðin auð og farin að grotna niður. Fyrir mér var þetta eins og að sjá draug, hús sem eitt sinn var heimili og hafði áður iðað af lífi var orðið að draugahúsi. Aðeins leifar af minningum og ósögðum sögum.

Það er vert að setja þetta í samhengi við veruhátt (e. habitus) en hugtakið var sett fram af Pierre Bourdieu. Kenning hans var að veruháttur væri verkfæri til að skilja atferli mannsins, og hugmyndir úr félagslegu og menningarlegu umhverfi okkar. Hugtakið nær því utan um alla þætti sem tengja og móta einstaklinginn innan samfélagsins (Blunden, 2004: 1–4). Hús minna okkur á hvaðan við komum, hvar við erum stödd og eigum heima, þau vekja hrifningu, tilfinningar, fortíðarþrá og endurminningar. Þau geta verið hversdagsleg, framandleg eða nýstárleg. Þau eru gildishlaðin og geta staðið sem tákn fyrir stéttarmun, ójöfnuð, völd, heilagleika, hefðir og siði. Í rauninni eru þau ekki ósvipuð mönnum, þegar verið er að lýsa þeim.

Mynd 1: Ef manneskja væri hús

Í þessari grein ætla ég að skoða hvernig hús birtast í lögum og ljóðum með áherslu á hvaða tilfinningavægi og merkingu fólk gefur þeim. Ég leitaði að textum í gegnum Google þar sem hús eða heimili birtust í aðalhlutverki með leitarorðinu „ljóð um hús“ eða „lag um hús“.

Einnig fann ég texta úr tveim lögum sem ég þekkti fyrir, Mér finnst rigningin góð og A House Is A Home. Þar var nóg um að velja en ég ákvað að taka fyrir nokkra texta þar sem hús urðu partur af tilfinningalegri vitund, myndlíkingu eða minningum mannsins. Ljóðin og lögin hér fyrir neðan bera öll titilinn „hús“ í einhverri mynd.

Í ljóðinu Húsið í götunni eftir Má Elísson er ákveðnu húsi lýst sem hefur svip, í þeim skilningi að það geymir sögur en getur ekki sagt frá þeim. Húsið hlustar á „bæjarbrag og bögur“ og fær myndlíkingu manns með höfuð og háls. Ljóðið endar á að lýsa þögninni, hugsanlega þegar fólk hefur flutt úr því að þá „er eitthvað sem það segir“. Annað ljóð eftir Má heitir Hús mitt í fjörunni en þar lýsir hann upplifun sem hann varð fyrir á „kránni í Kringlunni“. Höfundur býr til myndlíkingu um hvernig „hafið og fjaran börðust um athygli“ hans. Upplifunin á kránni fyllti hann af gleði í andartak, þegar hann fann lyktina af fjörunni og hafinu. Vegna titilsins má velta því fyrir sér hvort að hugur hans hafi leitt til heimaslóða og rými krárinnar hafi minnt hann á krána heima eða sló ölið aðeins á heimþrána? Var jafnvel Kringlukráin sjálf það sem hann kallar húsið sitt í fjörunni og hafið aðeins myndlíking áfengis? Á vefsíðunni Ljóð.is er að finna fjögur önnur ljóð eftir Má þar sem hús eru í aðalhlutverkinu: Gamli bærinn, Gamli bærinn minn, Lítið hús með stóra sál og Glerhús (e.d.).

Í ljóðinu Húsið og ég notar ljóðskáldið Þ.J. hús sem persónugerving fyrir sjálfan sig og fjallar það um hvernig hann var einu sinni traustur og hlýr eins og hús í það að breytast í að vera ekki eins og hús lengur. Þakrennan táknar hvernig hann meðtók umhyggjusamlega skoðanir frá öðrum. Þakið táknar vernd og þolinmæði, veggurinn er tákn styrks og stöðugleika, stiginn stendur fyrir stefnufestu, handriðið er stuðningur og hurð hússins var „opin fyrir öllum“. Breytingin á honum var andstæð öllum lýsingunum hér á undan nema að hann var „enn þá eins og hurð“ þó í öðrum tilgangi, því núna var hurðin lokuð og læst (e.d.).

Hið vinsæla lag með hljómsveitinni Grafík, Húsið og ég (Mér finnst rigningin góð) er mögulega oftast sungið af Íslendingum á mannamótum, börnum sem og fullorðnum. Í laginu er sagt hvernig húsið grætur með „tár á rúðunni“. Gluggarnir verða að mannsaugum og þakið að hári í samanburði söngvarans við húsið sem á að vera Grænlendingur.

Mynd 2: Grátandi hús

Höfundur textans veltir því fyrir sér hvort að húsið láti sig dreyma og hvort „það fái martraðir“ (e.d.). Hvort sem textinn er sálræn ráðgáta eða hreint grín þá sjáum við hvernig húsið verður að persónugervingi lifandi manns.

Textinn í laginu Gamla húsið segir frá konu og endurminningum hennar af gömlum slóðum, æskuheimilinu. Konan mundi eftir húsinu á allt annan hátt frá því hún var barn og sér það öðruvísi eftir mörg ár. Húsið í bernsku hennar var hlýtt og fullt af gleði með „blóm í glugga“, kyrrlátri stofu og yl frá kolaofni og svæðið í kring iðaði af fólki. Hins vegar játar konan að margt hafi jafnvel ekki verið gott sem hún hafði bælt niður eða litið fram hjá sem barn. Húsið var stærra í barnsminni hennar, en núna var það orðið lítið, hún upplifði „húsið sitt á annan hátt“ (Þorgeir Ástvaldsson og Bjartmar Guðlaugsson, e.d.).

Mynd 3: Eyðibýli

Á plötunni Childhood Home eftir mæðginin Ben og Ellen Harper syngja þau lagið A House Is A Home. Texti lagsins fjallar um hvernig hús er ávallt heimili sama hvernig lífið leikur mann eða endurspegli ekki kröfur samfélagsins.

Samkvæmt laginu er hús heimili þrátt fyrir að garðurinn sé ósleginn og heimilisverkum ekki sinnt, hundurinn hættur að gelta, eldhúsið matarlaust og einstaklingur sitji einn eftir í því. Þá er hús einnig heimili þó að það hafi drauga, nágrannar hvísli og einstaklingar flýja eða leiti þangað skjóls. Boðskapurinn í laginu samkvæmt minni túlkun er sá að einstaklingar geta upplifað efnislegt rými, þ.e. heimilið, á mismunandi hátt (Harper, e.d.).

Að lokum vil ég vitna í bókina Culture Builders. Í inngangi hennar kemur fram hvernig fræðimenn innan félagsvísinda hafa gleymt hversdagsleikanum í sambandi við tilfinninga- og einkalíf einstaklingsins. Hið kunnuglega getur reynst svo sjálfgefið að það gleymist. Hins vegar geta mikilvæg samhengi hluta samtímans falist í gömlum vandamálum og gildum klædd nýjum búningum (Frykman og Löfgreen, 2008: 2-3). Mér finnst áhugavert hvernig tjáningarform ljóða- og lagatexta geta gefið okkur innsýn inn í ólíka hugarheima eða veruleika mannsins. Í dæmunum hér fyrir ofan hafa húsin mikla þýðingu fyrir einstaklinginn og e.t.v. á öðruvísi hátt en við pælum í dagsdaglega, t.d. hvernig lætur húsið mér líða? Sameiginlegi þáttur textanna sýnir hvað manneskjur tengjast húsum á djúpstæðan hátt, sérstaklega þegar um er að ræða heimili. Hús geyma minningar því þar dvelur manneskjan stóran hluta ævi sinnar. Við gefum húsunum líf og sál með nærveru okkar. Meginþáttur daglegs strits og vinnu mannsins snýst oft um að geta eignast heimili eða borga af því, haft þak yfir höfuðið. Við erum partur af þeim og þau af okkur líkt og ein samheldin lífvera, svona ef við höldum áfram á ljóðrænu nótunum. Þegar hjörtun okkar slá innra með þeim þá vakna þau til lífsins á einhvern stórkostlegan hátt.

Heimildaskrá

Blunden, A. (2004). Bourdieu on status, class and culture. https://www.ethicalpolitics.org/ablunden/pdfs/bourdieu-review.pdf

Frykman, J. og Löfgreen, O. (2008). Culture Builders: A historical anthropology of middle-class life. Rutgers University Press.

Grafík [hljómsveit]. Húsið og ég. Snerpa. https://www.snerpa.is/allt_hitt/textasafn/Husid_og_eg/

Harper, B. (e.d.). A House Is A Home. Ben Harper. https://www.benharper.com/songs-lyrics/originals/a-house-is-a-home

Már Elísson. (e.d.). Hús mitt í fjörunni. Ljóð.is. https://ljod.is/poem/26783/

Már Elísson. (e.d.). Húsið í götunni. Ljóð.is. https://ljod.is/poem/26800/

Ólína Gunnlaugsdóttir. (e.d.). Hús. Ljóð.is. https://ljod.is/poem/663/

Þ.J. (e.d.). Húsið og ég. Ljóð.is. https://ljod.is/poem/10411/

Þorgeir Ástvaldsson og Bjartmar Guðlaugsson. (e.d.). Gamla húsið. Snerpa. https://www.snerpa.is/allt_hitt/textasafn/Gamla_husid/

Myndaskrá

Mynd 1: Ef manneskja væri hús eftir Flóka (11 ára son höfundar)
Mynd 2: Grátandi hús eftir höfund greinarinnar.
Mynd 3: Eyðibýli eftir höfund greinarinnar.

Höfundur

Aníta Heba Bergmann L. framhaldsnemi í þjóðfræði við Háskóla Íslands

Fjöltyngi og sjálfið - Stefanía Anna Rúnarsdóttir

Sat, 18 Jan 2025 14:48:04 GMT

Að mínu mati er fjöltyngi mjög áhugavert en of lítið rannsakað fyrirbæri. Áhugi minn á fjöltyngi liggur aðalega í áhrifum þess á tjáningu. Aukið upplýsingaflæði og betri samgöngur hafa gert fólksflutninga á milli landa og menningarsvæða auðveldari. Stríð og óeirðir fjölga líka flóttafólki í heiminum. Allt leiðir þetta til fjölmenningarlegra samfélaga og fjöltyngis. Áhugi minn liggur innan þess hvernig fjöltyngi mótar manneskjuna, samskipti hennar við aðra og tjáningu menningar almennt.

Ég er fædd og uppalin á Íslandi og á tvo íslenska foreldra sem aldrei höfðu ferðast út fyrir landsteinana áður en þau áttu mig. Þegar ég var á unglingsaldri fluttum við fjölskyldan til Danmerkur og þar stundaði ég nám og vinnu á dönsku í fjögur ár. Eins og flestir Íslendingar tala ég fína ensku og ég nota hana reglulega þar sem ég hef stærstan hluta lífs míns unnið í þjónustu- og ferðamannabransanum. Ég er því í raun þrítyngd, eða hvað? Í það minnsta tvítyngd. En ég hef aldrei upplifað mig þannig og finnst mjög lítið til tungumálakunnáttu minnar koma. Upplifun mín af því að taka fullan þátt í samfélagi á öðru tungumáli en móðurmáli mínu hafði samt djúpstæð áhrif á mig og mína sjálfsmynd.

Þjóðfræði tungumála

Til eru ótal margar skilgreiningar á fjöltyngi en ég vel að nota skilgreiningu fræðimannsins François Grosjean. Hann lýsir fjöltyngi sem hnitakerfi, eftir kunnáttu og notkun. Fjöltyngdir einstaklingar falla þannig á mismunandi staði innan hnitakerfisins. Hægt er að dvelja í stuttan tíma í öðru landi og læra að tjá sig innan vinnustaðar á nýju tungumáli þó svo að skrif og leskunnátta sé ekki til staðar, allt upp í það að vera túlkur eða alast upp á heimili þar sem tvö tungumál eru töluð. Hægt er að bætast í hóp fjöltyngdra hvenær sem er á lífsleiðinni (2015: 574-574; 577). Þekking á tungumálum, notkun þeirra og áhrif, kemur þjóðfræðingum að miklu gagni. Menningarlegt gildi tungumála, hvernig við mannfólkið lærum þau og hvernig þau móta okkur er kunnátta sem auðveldar greiningu tjáðrar menningar en til að tjá menningu okkar þurfum við einhvern til þess að tjá okkur við, jafnvel hóp af fólki.

Hópar geta skapast af ýmsum ástæðum, svo sem nálægð, nauðsyn, sameiginlegu áhugamáli og reglulegum samskiptum. Hópar myndast bæði til lengri og styttri tíma ásamt því að tapa og bæta við sig meðlimum (Sims & Stephens, 2005: 42-51). Sameiginlegt tungumál er eitt af mörgum undirstöðum hópamyndunar, mismunandi mállýskur mynda svo minni hópa innan tungumálsins. Einhverjir kunna tvö tungumál og tilheyra því fleiri en einum tungumálahópi. Fyrir utan þá tungumálahópa sem að við tilheyrum erum við meðlimir í þúsundum annara hópa, sem hver og einn hefur sitt þjóðfræðiefni. Tungumálið er svo það sem að við notum til að deila því, jafnt innan hópa og á milli þeirra.

Hópar og sjálfsmynd

Þeir hópar sem við tilheyrum frá fæðingu og svo þeir sem við tilheyrum á lífsleiðinni eiga allir þátt í að skilgreina okkur sem manneskju. Þannig verður sjálfsmynd okkar til í samtali við samfélagið. Fræðimenn eru að mestu sammála um að sjálfið sé ekki eingöngu bundið við hvernig við skilgreinum okkur sjálf, heldur hafi skoðanir annarra einnig áhrif. Tjáning og tungumál eru því lykilatriði í sjálfsmynd (Riley, 2007: 82-83). Tungumálakunnátta okkar og hæfni hlýtur þá að hafa áhrif á sjálfsmynd okkar. Þegar kemur að því að læra, nota og skilja tvö tungumál, hvort sem það er frá unga aldri eða seinna á lífsleiðinni, erum við að staðsetja okkur í hópi annarra notenda sama tungumáls.

Mörgum líður eins og þeir þurfi að velja á milli tveggja hópa þegar þeir flytja á milli menningarsvæða. Hvort á að halda í menningu heimalandsins eða aðlaga sig nýrri menningu, er þörf á að velja? Það fer ekki bara eftir einstaklingnum sem að flutti í nýjan menningarheim heldur líka skráðum og óskráðum reglum nýja samfélagsins ásamt samskiptum við meðlimi nýja hópsins (Sixtus, Wesche & Kerschreiter, 2019: 486-487).

Oft hefur maður heyrt, í umræðum um fjöltyngi, að fólk hegði sér öðruvísi á mismunandi tungumálum. Erum við þá að skipta um persónuleika þegar við skiptum um tungumál? François Grosjean vitnar í grein sinni í tékkneskan málshátt: “Learn a new language and get a new soul”. Hann veltir fyrir sér hvað sé sannleiksgildi þessara orða, hvort að breytingin orsakist af tungumálinu sjálfu eða menningarlegu umhverfi þess (2015: 583-584).

Ég og Jeg

Við dvöl mína í Danmörku kynntist ég Steinunni D. Jónasdóttir og vill svo vel til að hún fékk heiðurinn af því að skrifa kafla um tvítyngi í bókina Ord og Naboer i Norden: Nordisk Nabosprogsforståelse. Steinunn talar reiprennandi dönsku, hún bjó þar í mörg ár, kláraði háskólamenntun þar, vann á dönskum vinnumarkaði og á danskan unnusta. Hún á íslenska foreldra en hefur þó eytt minnstum parti ævi sinnar á Íslandi. Áður en hún flutti til Danmörku bjó hún ásamt foreldrum sínum í Belgíu þar sem að franska, hollenska og þýska eru öll opinber tungumál.

Kafli Steinunnar heitir „Mig og mit danske jeg“, sem er vísun í hvernig hún sér sig sem mismunandi persónuleika á mismunandi tungumálum, og þá sérstaklega þegar hún fór að taka þátt í dönsku samfélagi. Danska útgáfan af henni var lífsglöð, ófeimin og hávær, sem stangast alveg á við íslensku og ensku Steinunni. Þessar breytingar á persónueinkennum telur hún að hafi verið til að hylma yfir það óöryggi sem hún fann við að tjá sig á nýju tungumáli (Steinunn D. Jónasdóttir, 2018: 129-132).

Á þeim veitingastað í Kaupmannahöfn sem Steinunn starfaði varð hún oft vör við að kúnnar hæddust að hreimnum hennar á meðan þau töldu hana vera frá Jótlandi en um leið og annað kom í ljós breyttist hæðnin í virðingu (Steinunn D. Jónasdóttir, 2018: 124-126). Þar sést hvernig tungumálakunnáttan hafði áhrif á stöðu hennar innan danska samfélagsins. Hvort sem þessar breytingar í hegðun hennar og samfélaginu gagnvart henni orsakast af tungumálinu sjálfu eða menningu þess er þetta verðugt rannsóknarefni.

Tvö tungumál/tvær persónur í einni.
Myndir eru framkallaðar í samstarfi við Microsoft Copilot AI

Rannsóknir á sviðinu hafa hingað til fjallað um skilgreiningu fjöltyngds, tilfinningalega tengingu við mismunandi tungumál og hvernig ný tungumál geta haft áhrif á sjálfsmynd okkar. Þekking á tungumálum, bæði menningarlegu gildi þeirra, hvernig við mannfólkið lærum þau og hvernig þau móta okkur er kunnátta sem að getur reynst þjóðfræðingum góð við greiningu tjáðrar menningar. Tjáð menning er einn af höfuðflokkum þjóðfræðinnar og tungumál snertir allar hliðar þess flokks. Við tjáum menningu ekki eingöngu innan þjóðhópa heldur ferðast þjóðfræðiefni eins og sagnir og ævintýri á milli landa og menningarsvæða og mótast af samfélaginu. Það er því margt ókannað þegar kemur að þjóðfræðirannsóknum á fjöltyngi.

Heimildaskrá

Grosjean, F. (2015). Bicultural bilinguals. The International Journal of Bilingualism, 19(5), 572-586. https://doi.org/10.1177/1367006914526297
Riley, P. (2007). Language, culture and identity : an ethnolinguistic perspective (1st ed.). Continuum.
Sims M., Stephens M. (2005). Living Folklore : an intoduction to the study of people and their traditions. Utha State University Press.
Sixtus, F., Wesche, J.S. and Kerschreiter, R. (2019), Identity Multiplicity, National Group Contact, and Acculturation: The Role of Identity-Related Cognitions. Journal of Social Issues, 75(2), 486-514. https://doi.org/10.1111/josi.12325
Steinunn D. Jónasdóttir. (2018). Mig og mit danske jeg. Í G.S. Adamsen (ritstjóri), Ord og Naboer i Norden: Nordisk Nabosprogsforståelse (bls 121-136). Modersmål-Selskabet.

Höfundur

Stefanía Anna Rúnarsdóttir er BA nemandi í þjóðfræði við Háskóla Íslands

Klúrar kerlingar á heiðum - Einar Skúlason

Mon, 16 Dec 2024 16:54:52 GMT

Víða eru vörður áberandi í landslaginu á Íslandi og þær eru alls konar í laginu, en eiga það sameiginlegt að vera gjarnan á klapparholtum eða öðrum stöðum sem gnæfa yfir umhverfið. Það er enda tilgangur þeirra að vera áberandi til þess að merkja hitt og þetta (Jón R. Hjálmarsson, 1995, bls. 6). Sem dæmi má nefna mörk milli jarða, vera mið fyrir siglingaleiðir eða fiskimið, stundum eru þær minnismerki eða til að merkja hella eða tófugreni. Þrátt fyrir fjölbreytt notagildi varða þá eru þær langflestar hlaðnar til að varða leiðina milli byggðra bóla á landinu (Ómar Smári Ármannsson, 2021). Þau sem hafa verið á ferðinni um gamlar ferðaleiðir víða um landið í takmörkuðu skyggni þekkja vellíðunartilfinninguna að geta fylgt vörðum og sjá þær birtast eina af annarri við sjóndeildarhringinn eftir því sem leiðin sækist. Þrátt fyrir að margir hafi orðið úti í slæmu veðri þá voru margfalt fleiri sem komust á leiðarenda eftir þessum leiðum og efalaust eiga vörður drjúgan hlut í giftusömum endi á svaðilförum.

Margar leiðir

Það er engin einföld leið að meta með raunhæfum hætti hversu margar svona leiðir eru á landinu. Þær eru margar brotakenndar á láglendi eftir landbúnaðarbyltingu 20. aldar með framræsingu, girðingarvinnu og öðrum framkvæmdum sem breyttu landslaginu. Þeim mun skýrari eru þær eftir því sem farið er lengra inn til landsins og hærra yfir sjávarmál. Sem dæmi má nefna leiðirnar um Kjalveg, Kaldadal, Stórasand, Holtavörðuheiði, Nyrðri- og Syðri Fjallabaksleiðir, Holtavörðuheiði og Sprengisand. Í seinni tíð hafa margar þjóðleiðir á suðvesturhorninu notið vinsælda og mörg hafa gengið um Leggjabrjót, Síldarmannagötur, Selvogsgötu, Prestastíg eða Skógfellaveginn[1] til þess að fara í fótspor forfeðranna, þó að síðastnefnda leiðin verði tæpast farin í bráð eftir að hraunið tók að renna yfir leiðina úr Sundhnúkagígaröðinni.

Tilbreytingarleysi á löngum leiðum

Á löngum ferðaleiðum er vel þekkt að leiði sækir að fólki í tilbreytingaleysinu. Við sem höfum keyrt með börn þvert og endilangt um landið þekkjum spurninguna: „Erum við ekki að fara að koma?“ og vælutónninn í spurningunni segir allt um leiðindin. Sama gilti áður fyrr. Fólk sem var á ferðinni eftir gömlum vegum leiddist oft á leiðinni og gat ekki beðið eftir að komast á áfangastað. Það var líklega þess vegna sem beinakerlingar urðu til.[2]

Beinakerlingin í Kaldadal er bara eins og hver önnur grjóthrúga ef maður þekkir ekki sögu hennar

Afþreyingin í beinakerlingunum

Beinakerling er sérstök tegund af vörðum sem voru staðsettar á nokkrum stöðum á landinu eins og meðfylgjandi kort sýnir. Þær voru gjarnan stórar og stæðilegar og staðsettar við alfaraleiðir og þekktastar voru þær sem stóðu á Stórasandi, efst á Kaldadal og á Kjalvegi. Fyrstu heimildir um beinakerlingarvísur eru frá því um 1700, en einungis hægt að geta sér til um hvenær sá siður byrjaði (Árni Björnsson, 2015, bls. 28). Alls eru sautján beinakerlingar þekktar en eflaust voru þær fleiri áður fyrr.

Á kortinu hafa allar þekktar beinakerlingar verið merktar inn. Athygli vekur hvað þær voru algengar inn til landsins að vestanverðu á fjallvegum milli Norðurlands og Suður- og Vesturlands.

Vörðurnar voru persónugervingar vafasamra kvenna og ferðamenn ortu gjarnan klúrar vísur í orðastað beinakerlingarinnar (lögðu henni orð í munn) og stíluðu á þá sem fóru síðar um veginn. Þannig að kerlingin talaði til þeirra og jafnvel til nafngreindra manna. Þessum vísum var svo rúllað upp og stungið í beinalegg (úr hrossi eða sauði) og komið fyrir á milli steina í vörðunni (Útg. Jón Þorkelsson, 1921-1923, bls. 406). Þess ber að geta að höfundar skrifuðu nafn sitt ekki við vísuna.

Dæmi um vísur

Beinakerlingin á Kaldadal var líklega kunnust af sautján þekktum beinakerlingum á landinu og var hún eins konar þjóð- eða yfirkerling og mikið til af vísum frá henni (Útg. Jón Þorkelsson, 1921-1923, bls. 414).

Eftirfarandi vísa er vel þekkt og auðskilin enda sver hún sig í ætt við beinakerlingarvísur almennt.

Sækir að mér sveina val
sem þeir væri óðir;
kúri ég ein á Kaldadal,
komi þið, piltar góðir.

Þessi vísa ber það með sér að hafa verið ort að vorlagi eða snemmsumars.

Komdu hingað manni minn
mælir kerling beina
vermdu mér eftir veturinn
valinmennið hreina.

Seint á líftíma beinakerlinga var ein slík hlaðin á Draghálsi á mótum Svínadals og Skorradals. Þetta var vígsluvísan (Útg. Jón Þorkelsson, 1921-1923, bls. 411):

Þótt aldrei fái átt við mig
ömurlegri þrjótur
skal ég aumkvast yfir þig -
ef þú verður fljótur.

Það kom fyrir að vísurnar voru stílaðar á tiltekna aðila sem voru á ferðinni í kjölfar hinna hagortu ferðalanga. Eftirfarandi vísuerindi var skilin eftir fyrir biskup á Hólum í beinakerlingunni á Stórasandi eða Kaldadal (Útg. Jón Þorkelsson (1921-1923, bls. 413).

Herra minn góður Hólum frá,
hafið þér nóg að gera
í sænginni mér að sofa hjá
svo sem það á að vera.

Misst hef eg bæði megn og þrótt,
mörgum hafnað vinum,
eg hef vakað í alla nótt
eptir biskupinum.

Þetta hrossabein var tekið úr Beinakerlingunni á Kaldadal árið 1920 af fornminjaverði. Það innihélt fjóra miða með beinakerlingarvísum. Beinið er varðveitt á Þjóðminjasafninu.[3]

Slúður

Í grein sinni um beinakerlingarvísur segir Árni Björnsson að þar hafi jafnframt verið að finna níðvísur og slúður. Hann tekur þar dæmi af Sunnefumálinu sem Hans Wium sýslumaður hafði umsjón með eftir andlát föður síns (Jens Wium sýslumanns). Í málinu voru Sunnefa og bróðir hennar ásökuð fyrir blóðskömm fyrir að hafa getið barn saman. Í varðhaldinu eignaðist hún svo annað barn sem Jens sagði að væri tvöföld blóðskömm og því dauðadómur samkvæmt ákvæðum Stóradóms. Á Alþingi lýsti Sunnefa því yfir að Hans sýslumaður væri faðir seinna barnsins og úr varð hneyksli. Mikið hefur verið fjallað um þetta mál síðan.[4] Eftirfarandi vísum var komið fyrir í ónefndri beinakerlingu (Árni Björnsson (2015, bls. 29):

Sunnefu þinnar súptu skál
sýslumaðurinn Wium.
Þér var næsta hamingjan hál
í hennar losta kvíum.

Týnd er æra, töpuð sál
tunglið veður í skýjum.
Sunnefu nú sýpur skál
sýslumaðurinn Wium.

Vísurnar tvær urðu ekki til að bæta orðspor Hans Wium sýslumanns nema síður væri. Má velta því fyrir sér hvort að orðasambandið: „Að koma eins og skrattinn úr sauðarleggnum“, hafi tengst beinakerlingarvísum þó að höfundur hafi ekkert fyrir sér í þeim efnum.

Beinakerlingavísur í dag

Það er löngu aflagt að stinga bréfmiða með vísu inn í beinalegg svo að seinni tíma ferðamenn geti skemmt sér yfir afurðinni. Maður veltir fyrir sér hvað það er nú til dags sem má helst tengja við þessa afþreyingu. Það sem kemur helst upp í hugann eru gestabókarskrif í fjalla- og leitarmannakofum. Þar hafa löngum verið skrifaðar frumsamdar vísur og ýmis konar glettur fyrir seinni tíma ferðamenn að lesa. Því fer þó fjarri að slík skrif séu klámfengin á borð við beinakerlingarvísur en hafa ber í huga að í gestabækur skrifar fólk undir nafni og skrifin eru því yfirleitt innan siðsemismarka.

Gera má því skóna að beinakerlingarvísur geti enn orðið til í leitum að hausti enda er oft áfengi um hönd við slíkar aðstæður og þekkt að þá losnar um hömlur samfélagsins.

Aftanmálsgreinar

[1] Skógfellavegur er reyndar horfinn undir hraun að hluta til: https://ferlir.is/skofellavegur-horfinn-ad-hluta/
[2] Taka ber fram að kenningin um að beinakerlingar hafi orðið til vegna leiðinda er heimatilbúin kenning höfundar.
[3] https://sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=325305
[4] https://www.mannlif.is/frettir/innlent/sunnefa-daemd-fyrir-blodskomm-beid-drekkingar-i-atjan-ar-og-baud-kvalara-sinum-birginn/ og https://www.mbl.is/folk/frettir/2021/03/11/hver_faer_ad_segja_soguna/

Heimildaskrá

Árni Björnsson. (2015). Beinakerlingavísur. Stuðlaberg, 4. árg.(1. tbl.), bls. 27-29. https://timarit.is/issue/434245?iabr=on
Jón R. Hjálmarsson. (1995). Vörður og varðaðar leiðir. Lesbók Morgunblaðsins, 70. árg (27. tbl), bls. 6-7. https://timarit.is/page/3311204?iabr=on
Ómar Smári Ármannsson. (2021, 26. sept 2021). Vörður fyrir lengra komna. Ferlir. https://ferlir.is/vordur-fyrir-lengra-komna/
Útg. Jón Þorkelsson. (1921-1923). Beinakerlingar. Blanda, II, bls. 406-419. https://timarit.is/issue/312282?iabr=on

Höfundur

Einar Skúlason er meistaranemi í þjóðfræði við Háskóla Íslands

Lífsins ljósmyndarar: Smellum af og festum lífið á filmu - Heiðrún Ágústsdóttir

Wed, 11 Dec 2024 11:17:01 GMT

Samfélag dagsins í dag lifir og hrærist í sjónrænum heimi þar sem að myndrænt efni streymir til okkar úr öllum áttum. Til að teljast fullgildir meðlimir þessa samfélags má helst ekkert framhjá okkur fara, hvort sem um ræðir hvaða ráðherrar neituðu að sitja í starfsstjórn, ummæli Donald Trump um matarvenjur innflytjenda eða hvaða hráefni séu í hinu vinsæla gúrkusalati. Við þurfum að sjá og heyra af því sem þekktir einstaklingar eru að gera, kaupa og selja. Hvað svokallaðir áhrifavaldar telja að við hin þurfum að eignast eða upplifa. Á sama tíma og við sjáum klippur úr lífi annarra fyllumst við löngun til að deila okkar eigin upplifunum og reynslu. Við deilum myndaskotum og uppstilltum myndum af okkar daglega lífi, allt frá því hvað við borðum í hádegismat, hvernig stemmningin var í jógasalnum og hvort við förum út á lífið um helgar. Þeir sem sitja heima fá tilfinningu fyrir því hvort við skemmtun okkur vel og vita hvaða staði eða viðburði við sóttum, án þess að hafa sjálfir farið út úr húsi. Ef við erum ekki í stuði til að deila skotum úr okkar eigin lífi er til endalaust efni frá öðru fólki sem við getum eytt óræðum tíma í að horfa á. Margir deila jafnvel það miklu með okkur að auðvelt er að ímynda sér að við séum öll hluti af hvors annars lífi. Án þess að hafa nokkurn tímann hist í eigin persónu eða yfir höfuð talað saman.

Þessi sjónræna menning kennir okkur að setja líf okkar á svið fyrir aðra og gerir okkur erfiðara fyrir að upplifa heiminn á annan máta en í gegnum myndrænt form. Ljósmyndir og annars konar myndefni eru þær gáttir sem við höfum til að skilja og skynja það sem gerist í kringum okkur. Við setjum hlutina í samhengi við það sem við sjáum, hvort sem við höfum reynt það á eigin skinni eða einungis upplifað þá í sjónrænum skilningi.

Ljósmyndir bera sönnunargildi sögunna

Hverri kynslóð fylgja markverðar ljósmyndir sem allir eiga að þekkja og vita söguna á bakvið. Sá sjónræni heimur sem við hrærumst í kemur okkur í skilning um þá sögulegu viðburði sem hafa átt sér stað. Hvar og hvenær þeir gerðust. Við fáum að lifa þá á ákveðinn hátt, þó að þeir hafi jafnvel gerst löngu áður en við fæddumst. Ljósmyndin færir okkur þannig nær þeim viðburðum sem að við gátum ekki tekið þátt í en fáum samt að sjá og heyra af. Nokkurs konar annars flokks upplifun (e. second hand) sem svalar þörf okkar fyrir að vera með og vera meðvituð um það sem er að gerast í heiminum. Ljósmyndir veita upplýsingar um fortíðina sem hið ritaða orð getur einungis gert heiðarlega tilraun til að túlka. Samasemmerki er sett á milli þess að sjá ljósmynd og að hún lýsi því sem sannarlega hefur gerst. Megnið af þeirri þekkingu sem að fólk býr almennt yfir um fortíðina er komin frá ljósmyndum eða málverkum en ekki skriflegum heimildum (Sontag, 1973:4). Hið sama er eflaust hægt að setja fram sem staðreynd um samtímann, þar sem fólk í dag þrífst að mestu á myndrænum upplýsingum. Fólk sækist eftir því að ná mynd af hverju því sem marktækt þykir en fullmargir sætta sig við að ljósmyndin ein sé því til staðfestingar.

Í bók sinni On Photography greinir Susan Sontag (1973) í þaula þær stórfelldu breytingar sem ljósmyndir hafa haft á viðhorf okkar til heimsins og gagnvart okkur sjálfum. Hún vitnar í franska ljóðskáldið Stéphane Mallarmé sem að hélt því fram að allt ætti sér stað einungis í þeim tilgangi að enda í bók. Sontag vill meina að tilgangur ljósmyndarinnar sé sá að allt endi með einum eða öðrum hætti á filmu. Hið myndræna hefur með tímanum tekið yfir það skriflega. Upplifunin sjálf sameinast þeirri athöfn að taka ljósmynd af því sem fyrir augum ber. Á endanum þykir það fullnægjandi að sjá eingöngu ljósmyndina sjálfa frekar en að vera persónulega á staðnum (Sontag, 1973:24). Ljósmyndir eru á þann hátt vitnisburður um upplifanir sem við erum annað hvort gerendur eða áhorfendur að.

Sjón er sögu ríkar

Það má velta fyrir sér hvað liggur á bakvið þá ákvörðun að taka upp myndavél og smella af. Hvað er það sem að ljósmyndarinn sér sem þykir það merkilegt að festa á filmu?

Auðvitað eru flestir með síma á lofti í nútíma samfélagi og það er ekki um neina eiginlega filmu að ræða. Fólk er jafnvel hætt að tala um ljósmyndir sem slíkar því að allur gjörningurinn fer fram í hinum stafræna heimi. Skyndimynd (e. snapshot) er orð sem virðist vera meira viðeigandi og lýsir gjörningnum betur.

Mynd 1 View from the Window at Le Gras

Fyrsta mynd allra tíma var tekin út um glugga á sveitasetri ljósmyndarans. Húsþök, tré og útsýni yfir landareignina var það sem ljósmyndaranum fannst vert að ná mynd af. Tæplega 200 árum seinna erum við ekki komin langt frá þeirri hugmynd. Við sækjum í að festa á filmu það sem stendur upp úr á líðandi stundu og í sömu andrá ákveðum við hvaða upplifun sé vert að geyma og hverja ekki. Við dokum við og horfum, tökum inn umhverfið og með því að smella af sannfærum við okkur sjálf um að þetta sé þess virði. Að festa upplifun sína á filmu er ákveðin leið til að staðfesta við sjálfan sig og fyrir öðrum að hlutirnir hafi í raun átt sér stað. Ljósmyndin sjálf gefur óumdeilanlegar vísbendingar um að ferðin hafi verið farin, að viðburðurinn hafi átt sér stað og að það hafi verið gaman (Sontag, 1973:9). Um leið og smellt er af réttlætum við gjörninginn sem á sér stað.

Ég hef gengið upp Kínamúrinn *klikk, ég hef séð hæstu byggingu í heimi *klikk, ég hef komið inn í egypskan píramída *klikk, ég hef séð skakka turninn í Pisa *klikk. Við söfnum í sarpinn og geymum minningarnar í formi ljósmynda til að geta gripið til þeirra þegar okkur hentar. Því að ef upplifunin var ekki fest á filmu var hún þá raunveruleg? Eða voru hlutirnir öðruvísi en okkur minnti? Hver getur sannreynt það sem átti sér stað ef engin mynd var tekin? Við getum svosem gert heiðarlega tilraun til að lýsa hlutunum fyrir áheyrendum okkar eins myndrænt og hægt er en myndin segir meira en þúsund orð.

Mynd 2 Greinarhöfundur við Kínamúrinn

Augnablikin sem við sækjumst eftir að festa á filmu eru samansafn af hversdagslegum athöfnum, viðburðum og hátíðlegum tilefnum. Með því að taka upp myndavélina og smella af, ákveðum við að sú stund og staður sem um ræðir sé markverður í okkar lífi. Í hvert sinn sem mynd er tekin skjalfestum við andartak í okkar lífi sem á augabragði verður orðin minning ein. Af því við tókum mynd í skyndi lifir minningin áfram og við getum með sanni sagt að hún hafi verið þess virði.

Heimildaskrá:

Sontag, Susan. (1973). On Photography. Picador
Larsen, J. og Sandbye, M. (2013). Introduction: The New Face of Snapshot Photography. Í Digital snaps: The new face of Photography. IB Tauris.

Ljósmyndir

Mynd 1 Fyrsta ljósmynd allra tíma
https://www.nationalgeographic.com/photography/article/milestones-photography
Mynd 2 Einkasafn greinarhöfundar. Mynd tekin 2015.

Höfundur:

Heiðrún Ágústsdóttir er meistaranemi í þjóðfræði við Háskóla Íslands.

Handskrifaða sveitarblaðið Dalbúinn - Jón Jónsson

Mon, 20 Nov 2023 20:56:30 GMT

Veturinn 1891 byrjuðum við Níels á blaði sem hét „Dalbúinn“, skiptumst við á að skrifa það, og varð árg. 7 arkir. Árið eftir 1892 skrifaði ég blaðið einn og þá varð árg. 25 arkir. Næsta vetur (1893) kom út þriðji og síðasti árg. Dalbúans 11 arkir að stærð. Dalbúinn fór fárra á milli, komst þó norður á Gjögur til Bjarna Sæmundssonar, tengdaföður Níelsar bróður míns, og Benedikt í Geststaðaseli fékk að lesa hann. Annars fór Dalbúinn fremur huldu höfði, þó ekki ætti hann sökótt við menn. Efni blaðsins var fróðleikur ýmiskonar, sögur, ljóðmæli, skrítlur, gátur og fréttir. Lét ég svo binda inn alla 3 árg. og er sú bók nú í eigu minni.

Þannig kemst Halldór Jónsson frá Tind í Miðdal við Steingrímsfjörð á Ströndum (f. 1871) að orði, í kaflanum Skriftir í sjálfsævisögu sinni sem er varðveitt í handriti á Handritasafni Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns og hefur einnig verið birt á prenti (Sigurður Gylfi Magnússon, 1997a, bls. 24-47, bein tilv. bls. 46-47). Þar er einkum fjallað um fyrstu tvo áratugina sem Halldór lifði og er ævisagan skrifuð árið 1906.

Bræður á Ströndum

Handskrifaða sveitarblaðið Dalbúinn var skrifað á Tind og fyrsta tölublaðið kom út í ársbyrjun 1891, laugardaginn 3. janúar, en í dagbók Halldórs sést að tvö fyrstu tölublöðin hafa verið skrifuð fyrir áramótin (Sigurður Gylfi Magnússon, 1997a, bls. 91). Fyrsta greinin hefur yfirskriftina Úr bréfi og er fréttapistill úr héraðinu með yfirliti um árið 1890.

Bræðurnir Níels (f. 1870) og Halldór stóðu fyrir útgáfunni og voru rétt um tvítugt þegar hún hófst. Sigurður Gylfi Magnússon sagnfræðingur hefur gefið út tvær bækur þar sem er fjallað er um skrif og handrit þeirra bræðra frá Tind, Bræður af Ströndum og Menntun, ást og sorg (Sigurður Gylfi Magnússon, 1997a og 1997b). Einnig hefur hann birt skemmtilega grein um þá í Skírni með titlinum: „Jeg er 479 dögum ýngri en Nilli“ (Sigurður Gylfi Magnússon, 1995).

Sigurður Gylfi Magnússon sagnfræðingur kampakátur með Dalbúann á Þjóðminjasafninu.

Níels er skrifaður ábyrgðarmaður og ritstjóri í fyrstu 11 tölublöðum fyrsta árgangs, en eftir það er Halldór skrifaður fyrir útgáfunni. Í 12. tölublaði er greint frá þessum umskiptum og beðist afsökunar á bið sem hafði orðið eftir því tölublaði sem kom út 4. apríl 1891, tölublaðið á undan kom út 7. mars. Það hafði vantað blek. Þess er jafnframt getið að ritstjóraskiptin hafi orðið vegna þess að Níels sé ekki lengur heima.

Líftími blaðsins var ekki langur, Dalbúinn var gefinn út í þrjú ár. Alls komu út 14 tölublöð í fyrsta árgangi frá janúar og fram í apríl 1891. Veturinn á eftir kemur annar árgangur út og fyrsta blaðið er dagsett 1. janúar 1892. Alls komu þá út 42 tölublöð fram til 4. maí og þá tvisvar og stundum þrisvar í viku. Þriðji árgangur kom út einu sinni í viku frá 5. nóvember 1892 til 29. apríl 1893 og voru það alls 22 tölublöð. Alls komu því út 78 tölublöð á þessum þremur árum.

Dalbúinn í örugga höfn

Dalbúinn er fallegt handrit. Tölublöðin hafa öll verið innbundin í eina bók eftir að þau hafa gengið á milli lesenda sinna og þá hefur verið bætt við forsíðum fyrir hvern árgang og efnisyfirliti. Þetta var ekki búið 1895, því þá kemur fram í bréfi Halldórs til Níelsar að hann er að reyna að endurheimta 16 tölublöð norðan frá Gjögri sem hann sendi þangað tveimur árum fyrr (Sigurður Gylfi Magnússon, 1997a, bls. 195; 200).

Hvert tölublað var fjórar blaðsíður (eitt blað samanbrotið). Textinn er settur í tvo dálka og dregnar línur á milli dálka eins í dagblöðum. Skriftin er smágerð og afar vönduð, mjög fallegar rithendur og Dalbúinn er mjög vel læsilegur.

Dalbúinn er nú lentur í geymslunni í Handritasafni Landsbókasafnsins, eftir að hafa verið í vörslu Halldórs sjálfs og síðan afkomenda hans í 130 ár, frá því síðasta tölublaðið kom út. Það hefur ratað víða og var í mörg ár utan landsteinanna. Jón Alfreðsson fyrrum kaupfélagsstjóri á Hólmavík og sonarsonur Halldórs frá Tind fékk handritið í hendur síðasta vetur.

Í vor kom Jón því svo í hendurnar á höfundi þessarar greinar, starfandi þjóðfræðingi á Ströndum, með það að markmiði að því yrði eftir skoðun skilað á safnið sem nú verður varðveislustaður þess. Þar verður handritið varðveitt við bestu hugsanlegar aðstæður og samkomulag er um að það verði ljósmyndað og gert aðgengilegt á vefnum handrit.is.

Dalbúinn fer þannig að lokum talsvert víðar en í upphafi og þetta fallega og fróðlega handrit á það svo sannarlega skilið.

Bragi Þorgrímur Ólafsson fagstjóri handritasafns tekur við Dalbúanum úr höndum greinarhöfundar, Jóns Jónssonar þjóðfræðings, í handritageymslu Landsbókasafnsins

Blómaskeið handskrifuðu sveitar- og félagablaðanna

Frá því á áttunda áratug 19. aldar og á fyrri hluta þeirrar 20. voru handskrifuð blöð í tísku hér á landi. Þau eru ekki séríslenskt fyrirbæri, því svipuð blöð voru gefin út í Noregi og Finnlandi á 19. öld og byggja eins og íslensku blöðin á að líkja eftir prentuðum blöðum og tímaritum sem gefin voru út á landsvísu. Efnistökin snúa að málefnum sveitanna sem þau eru gefin út í og allra handa fróðleik er miðlað. Stundum var litið á blöðin sem vettvang þar sem fólk fengi nauðsynlega æfingu í að setja fram mál sitt og taka þátt í umræðu.

Blöðin hér á landi voru oftast aðeins skrifuð í einu eintaki og komu yfirleitt bara út yfir veturinn. Stundum stóðu lestrarfélög eða önnur félagasamtök á bak við framtakið, stundum einstaklingar. Hvert tölublað gekk um sveitina eða á milli lesenda eða áskrifenda. Eftir að þau höfðu verið lesin, voru þau borin áfram rétta boðleið á næsta bæ eða til næsta áskrifanda (Eiríkur Þormóðsson, 1992;2003; Jón Jónsson, 2003).

Skipta má útgáfu handskrifaðra blaða í tvö tímabil, eins og Eiríkur Þormóðsson, fyrrverandi handritavörður við Handritasafn Landsbókasafnsins, bendir á. Annars vegar voru hin eiginlegu sveitarblöð sem komu fyrst og voru á ferðinni fram yfir aldamótin 1900. Eftir að ungmennafélögin voru stofnuð um næstum allt land á fyrstu þremur áratugum 20. aldar, þá héldu þau líka mjög oft úti handskrifuðu blaði í einu eintaki og stundum líka skólar eða önnur félög, eins og kvenfélög og bindindisfélög. Stundum gengu slík blöð um sveitina, en oftar var blaðið einfaldlega fært inn í sérstaka bók. Þá voru greinarnar í því lesnar upp á félagsfundum og jafnvel teknar þar til umræðu (Eiríkur Þormóðsson, 2003, bls. 68-9). Þessi blöð ættu kannski frekar að vera kölluð félagablöð en sveitarblöð, þó seinna hugtakið hafi verið notað um báða flokka.

Í grein Eiríks kemur fram að útgáfa slíkra blaða hefur verið mjög misjöfn milli svæða og sýslna og byggir hann það á nákvæmri heimildarannsókn og upplýsingum frá héraðsskjalasöfnum. Þau voru langflest í Þingeyjarsýslu eða samtals 96 og til samanburðar hefur Eiríkur vitneskju um 26 í Skagafirði og 16 í Strandasýslu, en fann aftur á móti aðeins 2 í Vestur-Húnavatnssýslu og 7 í Austur-Húnavatnssýslu (Eiríkur Þormóðsson, 2003, bls. 79).

Handrituð blöð á Ströndum

Dalbúinn sprettur þannig úr tíðarandanum og útgáfuna þarf að skoða í samhengi við þetta blómaskeið sveitarblaðanna undir lok 19. aldar. Um leið er ástæðulaust að gera lítið úr framlagi einstaklinga í þessu samhengi, það hefur alltaf verið þannig að án þess fólks sem lætur verkin tala verður lítið úr hlutunum. Halldór Jónsson og Níels bróðir hans virðast hafa haft óþrjótandi löngun til að viða að sér fróðleik og það hefur einnig verið ríkur vilji hjá Halldóri að fræða og mennta sveitunga sína.

Síðar á lífsleiðinni átti Halldór eftir að gefa út annað sveitarblað sem kom út á árunum 1907-1908 og bar nafnið Gestur. Hann skrifaði rúmlega helming af efninu í það sjálfur, 61 grein af 113 að talið er. Ísleifur bróðir hans skrifaði líka nokkrar greinar og aðrir höfundar virðast vera 27 talsins og af þeim er vitað með vissu um tvær konur (Eiríkur Þormóðsson, 2003, bls. 82). Alls komu út 37 tölublöð á þessum tveimur árum og Gestur er einmitt líka varðveittur í Handritasafni Landsbókasafnsins (Lbs 1672 4to). Halldór er ósáttur við sveitunga sína þegar hann ákveður að hætta blaðaútgáfunni og segir í bréfi til Níelsar bróður síns 5. feb. 1909 (Sigurður Gylfi Magnússon, 1997b, bls. 143):

Nú er „Gestur“ minn ekki lengur á ferðinni af því að ekki óskuðu svo margir eftir að sjá hann að mér þætti gerandi að halda honum úti; því það er talsverð fyrirhöfn í allt og eitt. Hefði hann þó getað skemmt dálítið, og nóg er um að tala ef menn nenntu því. Deyfð!

Alls er höfundi þessarar greinar kunnugt um átta sveitarblöð sem komu út á Ströndum fyrir 1910 og virðast þau öll hafa verið skammlíf. Þau voru Gestur sem Jóhannes í Asparvík nefnir í grein í Strandapóstinum og segir að hafi komið út um 1880 í Tungusveit sem er annað nafn á Kirkjubólshreppi og enn notað um svæðið við sunnanverðan Steingrímsfjörð (Jóhannes Jónsson, 1983, bls. 50-51). Jóhannes hefur haft aðgang að Dalbúanum þegar hann skrifar þessa grein og birtir úr honum efni (Jóhannes Jónsson, 1983). Önnur voru Morgunstjarnan sem kom út í Kollafirði og Unglingur í Tungusveit, bæði á sama tíma og Dalbúinn. Félagsblaðið var gefið út í Kollafirði frá 1896 og Tíminn var gefinn út um aldamótin 1900 í Reykjarfirði í Árneshreppi og innihélt eingöngu uppskrifaðar sögur. Skinfaxi var gefinn út í Tungusveit frá ársbyrjun 1903 og Gestur Halldórs kom svo út 1907-1908 eins og áður kom fram (Jón Jónsson, 2003b).

Í Dalbúanum kemur fram að fyrsta tölublaðið af Unglingi hafi komið út 19. desember 1891. Þá er ritstjóri þess Björn Jónsson í Tungugröf og blaðið á að koma út annan hvern laugardag. Einnig segir að þetta hafi verið ákveðið á félagsfundi hjá Lestrarfélagi Kirkjubólshrepps þann 12. des. sama ár. Útgáfusaga Unglings var stutt, því síðasta tölublaðið kom út áður en Dalbúinn lagði upp laupana, eða 27. apríl 1892 (Jón Jónsson, 2003b).

Á þessum tíma kom einnig út Morgunstjarnan sem gefin var út af nágrönnum Tungusveitunga í Kollafirði sem er sunnan við Steingrímsfjörð. Það blað átti í illdeilum við Ungling. Óhróður og meinlegar athugasemdir flugu á milli blaðanna og svo eru líka til níðvísur sem annað hvort birtust í blöðunum eða þá að þær væru ortar í orðastað þeirra. Vísurnar eru varðveittar af því þær eru birtar í Dalbúanum. Morgunstjarnan var enn gefin út þegar Dalbúinn hætti, en líklega ekki mikið lengur. Það er áhugavert að í dagbók Halldórs segist hann hafa fengið fyrstu tvö eintökin af Morgunstjörnunni til lestrar á aðfangadag 1890, sem virðist hafa orðið kveikjan að Dalbúanum. Í dagbókinni sinni á jóladag skrifar Halldór nefnilega: „Við vöktum í nótt ekki þó alla, nema Leifi einn. Ég var að skrifa greinar sem eiga að fara í blað sem við ætlum að búa til um nýárið. Í kvöld hef ég verið að því líka og dró upp mynd af hrút“ (Sigurður Gylfi Magnússon, 1997a, bls. 90). Höfundur þessarar greinar þekkir ekki afdrif þessara tveggja blaða, en Jóhannes í Asparvík hafði heyrt sögusögn um að upplagið af Morgunstjörnunni hafi verið brennt viljandi (Jóhannes Jónsson, 1983, bls. 59).

Um 1920 fjölgaði handskrifuðum blöðum á Ströndum mjög. Þar voru ungmennafélögin og málfundarfélög sem voru forverar þeirra að verki, en blöðin lifðu mjög mislengi og mörg mjög stutt. Í Hrútafirði kom blaðið Framtíðin út frá árinu 1918 og í Kollafirði Vísir frá sama tíma. Viljinn kom út í Hrófbergshreppi frá 1922 og Máni í Kaldrananeshreppi frá 1925. Sama ár hóf handskrifaða blaðið Hvöt göngu sína í Hrútafirði og Víðir 1927 í Bitrunni. Hvöt kom svo út í Tungusveit frá 1931. Viljinn kom út á Hólmavík á fjórða áratugnum, eftir að Málfundafélagið Vaka var stofnað og Kvásir í Kaldrananeshreppi frá 1936. Blöðin Trékyllir og Skuggi voru gefin út í Árneshreppi frá 1941 (Jón Jónsson, 2003b).

Sum af þessum blöðum hafa glatast eða að óvíst er um afdrif þeirra. Þar hefur örugglega sín áhrif að Strandamönnum hefur ekki borið gæfa til þess að stofna héraðsskjalasafn, en sambærileg gögn og alls konar persónulegar heimildir eru varðveittar í miklu magni á slíkum söfnum víða um land. Ef héraðsskjalasafn hefði verið starfandi á Ströndum væri staðan með varðveislu allskonar handrita örugglega umtalsvert betri.

Þó er talsvert af svona persónulegum heimildum sennilega ennþá varðveitt í heimahúsum af afkomendum og einkaaðilum og líklega ræður tilviljun mestu um hvort þær lenda að lokum á söfnum. Við þjóðfræðingarnir sem störfum hjá Rannsóknasetri HÍ á Ströndum hefðum gaman af að frétta af slíkum handskrifuðum skjölum á Ströndum og erum líka reiðubúin til að hafa milligöngu um að koma alls konar heimildum á viðeigandi safn til varanlegrar varðveislu.

Hvað er að finna í Dalbúanum?

Hinn sískrifandi Halldór lýsir innihaldi Dalbúans sjálfur þannig í inngangsorðum þessarar greinar, að í honum hafi verið „fróðleikur ýmiskonar, sögur, ljóðmæli, skrítlur, gátur og fréttir“. Lýsingin er býsna góð og nær vel yfir efnið. Það sem Strandafólki finnst líklega markverðast er allskonar fréttaefni úr sveitinni og það er ýmislegt um að vera á þessum árum. Sparisjóður er stofnaður og sagt frá tíðarfari og búskaparbaslinu og margvíslegu félagsstarfi fólksins við Steingrímsfjörð. Fréttir eru um verslunar- og pöntunarfélög, sýslunefndarfundi, lestrarfélagið og búnaðarfélög, fyrirhugaða stofnun skóla á Felli í Kollafirði, auk almennra fréttamola um viðburði í sveitinni.

Fróðleik úr ýmsum áttum er einnig að finna í Dalbúanum, ritstjórarnir hafa tekið saman og endursagt húsráð, fróðleiksmola, gamanmál og gátur, ljóð og vísur. Sumt af efninu er unnið upp úr öðrum heimildum, tímaritum og bókum, og þarna eru líka fréttir og fróðleikur erlendis frá.

Í Dalbúanum er oftsinnis vísað í önnur sveitarblöð á Ströndum og ritstjórinn nýtir sér t.d. greinar úr Unglingi og endurbirtir þær, sem styður umsögn Halldórs að blaðið hafi ekki farið mjög víða um sveitina.

Efnið er að langmestu leyti frá ritstjóranum hverju sinni, en nokkrir aðrir hafa einnig lagt til efni og kveðskap. Halldór á fjölda greina í tölublöðunum sem Níels ritstýrir og eru þær merktar með tölunni 89 (eins og sjálfsævisagan hans). Benedikt Guðbrandsson á Smáhömrum skrifar nokkrar greinar í Dalbúann og segir t.d. í einni greininni frá ferðalögum sínum um Vesturheim og að hann hafi reykt friðarpípu með indjánahöfðingjanum Sitting Bull við Standing Rock í Norður-Dakóta.

Dalbúinn er einstök heimild fyrir sögu Stranda, en líka algjör gullmoli fyrir þau sem vilja rannsaka og skrifa um félagslíf og félagsstörf fólks á þessum tíma, viðhorfin og tíðarandann. Hann er um leið yndisleg heimild um skriftaráhuga og menntunarþrá ritstjóranna og löngun þeirra til að ræða margvísleg mál við sveitunga sína. Það er frábært að þetta handrit skuli komið í örugga höfn.

Dalbúinn kveður með þessum orðum í síðasta tölublaði:

Þetta er nú seinasta blaðið sem út kemur af Dalbúanum í þetta sinn og líkast er að hann láti ekki sjá sig framar, enda held ég að lesendum hans megi vera lítil eftirsjá í því að þessu sinni, því hann hefur verið svo margfalt verri í ár en í fyrra og kemur það til af því eins og áður hefur verið tekið fram í Dalbúanum að nú gat ritstjórinn ekki fengið neitt úr sveitablöðunum eins og í fyrra – eða því blaðinu sem enn tórir (Morgunstjörnunni) því hún hefur ekki komið hér inn í hreppinn í vetur, hefur því ritstjórinn orðið að tína til allt sem hann hefur getað fengið og þá stundum kannski miður fróðlegt eða skemmtilegt, en það hefur ekki verið kostur á að hafa blaðið skárra.
…
Dalbúinn kveður þá lesendur sínar í síðasta sinn og biður þá að virða vel viðleitni hans að skemmta þeim og flytja fréttir eftir því sem föng hafa verið á, réttar og greinilegar.

Dalbúinn þakkar kærlega þeim fáu sem hafa sent honum ljóðmæli í þetta sinn og vonar hann til að þeir hafi fengið að sjá þau rétt og óafbökuð í honum.

Dalbúinn óskar lesendum sínum góðs og gleðilegs sumars.

Þessi kveðja Halldórs úr fortíðinni verður jafnframt lokaorðin í þessum stutta pistli. Það er von mín að í framtíðinni verði Dalbúinn rannsakaður af fræðafólki í ólíkum greinum og frá fjölbreyttum sjónarhornum og að öllum þeim fróðleik sem af því sprettur verði miðlað til áhugasamra.

Heimildir

Óprentaðar heimildir:
Jón Jónsson, 2003b. Handskrifuð blöð á Ströndum. Óbirt yfirlit, í vörslu höfundar.

Landsbókasafn-Háskólabókasafn. (e.d.). Handritasafn. Lbs 1672 4to., Gestur 1907-1908. Handskrifað sveitarblað. Ritstjóri Halldór Jónsson í Miðdalsgröf.

Landsbókasafn-Háskólabókasafn. (e.d.). Handritasafn. Lbs 5818 4to., Dalbúinn 1891-1893. Handskrifað sveitarblað. Ritstjórar Níels Jónsson og Halldór Jónsson á Tind í Miðdal.

Prentaðar heimildir:
Eiríkur Þormóðsson. (1992). Skrá um handskrifuð blöð í Landsbókasafni Íslands. Árbók Landsbókasafns Íslands 1991, 17, 65-87.

Eiríkur Þormóðsson. (2003). Handskrifuð blöð. Í Ingi Sigurðsson og Loftur Guttormsson (ritstj.). Alþýðumenning á Íslandi 1830–1930. Ritað mál, menntun og félagshreyfingar (bls. 67-90). Háskólaútgáfan.

Jóhannes Jónsson frá Asparvík. (1983). Blaðaútgáfa á Ströndum. Strandapósturinn, 17, 50-67.

Jón Jónsson. (2003). Lestrarfélög fyrir almenning. Í Ingi Sigurðsson og Loftur Guttormsson (ritstj.). Alþýðumenning á Íslandi 1830–1930. Ritað mál, menntun og félagshreyfingar (bls. 171-193). Háskólaútgáfan.

Sigurður Gylfi Magnússon. (1997a). Bræður af Ströndum. Dagbækur, ástarbréf, almenn bréf, sjálfsævisaga, minnisbækur og samtíningur frá 19. öld. Háskólaútgáfan.

Sigurður Gylfi Magnússon. (1997b). Menntun, ást og sorg. Einsögurannsókn á íslensku sveitasamfélagi 19. og 20. aldar. Sagnfræðistofnun og Háskólaútgáfan.

Sigurður Gylfi Magnússon. (1995). „Jeg er 479 dögum ýngri en Nilli.“ Dagbækur og daglegt líf Halldórs Jónssonar frá Miðdalsgröf. Skírnir. Tímarit Hins íslenska bókmenntafélags, 169 (haust), 309-347.

Athugasemd höfundar:
Beinar tilvitnanir eru færðar til nútímastafsetningar í þessari grein.

Höfundur:

Jón Jónsson, verkefnisstjóri á Rannsóknasetri Háskóla Íslands á Ströndum - Þjóðfræðistofu

Þjónar guða og manna - Birtingarmyndir hestsins í sögum fornaldar - Theódór Líndal Helgason

Mon, 28 Aug 2023 15:56:27 GMT

Í gegnum aldirnar hafa mennirnir verið háðir dýrum til að komast af. Menn ræktuðu sauðfé til að lifa á, bæði til matar og klæða en önnur húsdýr sinntu hinum ýmsu hlutverkum á heimilinu. Af þessum dýrum hafði hesturinn mikla sérstöðu og hefur alltaf verið nákominn félagi mannsins. Ástæðurnar fyrir þessu eru ýmiskonar, en meðal annars vegna þess að hestinn er hægt að nýta á fleiri vegu en flest önnur húsdýr.

Hestar hafa ekki einungis verið vinnudýr í gegnum tíðina heldur hafa þeir sinnt ýmsum öðrum hlutverkum eins og kemur fram í fornsögum og gömlum kvæðum. Þeir virðast búa yfir yfirnáttúrulegum kröftum, geta flutt guði milli heima sem dæmi, en einnig birtast þeir með ólíkum hætti í draumum fólks. Ekki nóg með það heldur hafa hestarnir bókstaflega fylgt eigendum sínum í gröfina og hlýtur það að segja okkur eitthvað um mikilvægi þeirra í hugum fólks fyrr á tímum.

Óðinn og dýrin hans

Hestar goðafræðinnar

Þegar við skoðum goðafræðina koma hestar oft við sögu og ber fyrstan að nefna Sleipni, áttfættan hest Óðins. Hesturinn bar meðal annars Hermóð til Heljar úr Ásgarði eins og kemur fram í Gylfaginningu, en einnig kemur fram í Sigurdrífumálum að tennur hans hafi verið merktar rúnum. Ef til vill er það tenging við galdra þar sem rúnir voru gjarnan tengdar göldrum fyrr á öldum.

Það er trú margra að klettarnir í Ásbyrgi, séu hófaför Sleipnis og ef það reyndist rétt, gat hesturinn sannarlega ferðast víða. Ef marka má staðarheiti Íslands og draga á einhverjar ályktanir af þeim þá hafa frumbyggjar landsins þó ekki trúað mjög á Óðinn og þess vegna er líklegt að þessi saga hafi komið til seinna meir. Sú staðreynd að sagan sé til bendir þó til þess að Íslendingar hafi tengt margt af goðafræðinni inn í sitt daglega líf og náttúruna í kringum sig.

Sleipnir ferðast milli heima með Óðinn á baki sér

Fleiri hestar koma við sögu í norrænni trú. Blóðughófi var fákur guðsins Freys en lítið er talað um hann í ritunum, en þó er vísað til hans í Skírnismálum þegar Freyr gefur Skírni hest til að ferðast til Jötunheima að biðja Gerðar fyrir sína hönd. Hesturinn er ekki nefndur á nafn en þrátt fyrir það er hér á ferðinni eitt dæmi um hest sem ferðast milli heima.

Í Vafþrúðnismálum kemur fram að hesturinn Skinfaxi dragi sólina á loft á degi hverjum[og í sama ljóði kemur fram að Hrímfaxi dragi mánann á loft á nóttunni. Þetta sýnir tvo hesta sem eru sífellt á hreyfingu, þeir ferðast milli staða, eru sýnilegir á stundum en annars ósýnilegir. Í Grímnismálum kemur fram að hestarnir Árvakur og Alsviður dragi sólina upp til himna á hverjum morgni en ekkert kemur fram um það hver dregur mánann á loft. Í Grímnismálum kemur einnig fram að Æsir ríði hestum frá Ásgarði til Yggdrasils þegar þeir ferðast þangað. Hestarnir sem nefndir eru heita Glaður, Gyllir, Gler, Skeiðbrimir, Silfrintoppur, Sinir, Gísl, Falhófnir, Gulltoppur (hestur Heimdalls) og Léttfeti.[4]

Í Gylfaginningu er minnst á ásynjuna Gná en „hana sendir Frigg í ýmsa heima að erindum sínum. „Hún á þann hest, er renn loft og lög, er heitir Hófvarpnir“ segir þar. Síðast en ekki síst verður að minnast á Gullfaxa, hest jötunsins Hrungnirs en hann ríður honum frá Jötunheimum til Ásgarðs eins og kemur fram í Skáldskaparmálum en hann gat einnig riðið á vatni sem og í lofti.

Hestar forfeðranna

Tamdir hestar sjást fyrst í Skandinavíu á bronsöld en eru þó taldir hafa komið til álfunnar einhverntíman á nýsteinöld. Hestar voru tamdir og ræktaðir á Öland í Svíþjóð, seint á járnöld og snemma á miðöldum. Það er því ljóst að hefð tengd hestum er aldagömul og hafa þeir ekki einungis hjálpað fólki að draga fram lífsbjörgina lengur en flest dýr heldur líklega verið mikilvægustu dýrin á bænum vegna hinna ýmsu nota sem hesturinn bauð uppá.

Fræðimenn hafa talað um að íslenski hesturinn hafi tilheyrt sérstöku svæði, mitt á milli húsdýra og villtra dýra á þessum tíma (1400 til 1800) og það gæti einnig hafa átt við á tíundu öld. Þessu er lýst þannig að híbýli fólks kallast „Miðgarður“ en hýbýli villtra dýra kallast „Útgarður“. Þetta er semsagt hugmyndafræðileg skipting á milli svæðis sem er undir stjórn (Miðgarður) og þess sem er ekki hægt að stjórna (Útgarður).

Vegna þess að hesturinn getur farið hvert á land sem er verður hann að nokkurskonar „milligöngumanni“. Eins og var minnst á hér að ofan, varðandi hestana í goðafræðinni eru þeir einnig færir um að ferðast milli heima, stjórnaðs rýmis og villts rýmis.

Hesturinn er einnig talinn svona náinn manninum vegna þess að hann tjáir sig á fleiri vegu en önnur dýr, með heyrn, lyktarskyni og snertingu. Í dag eru hestar m.a. notaðir í allskyns meðferðir fyrir fólk sem berst við andlegar áskoranir af ýmsu tagi og er það kannski vegna þess að milli manna og hesta virðist geta myndast einhver sérstök tenging sem erfitt er að útskýra, en báðir aðilar virðast finna fyrir.[2]

Dauður hestur

Eftir að hestarnir á víkingatímum voru grafnir eða heigðir með eigendum sínum gengu þeir stundum aftur og birtust fólki í draumum. Dæmi um þetta er að finna í Vatnsdæla sögu en þar segir:

Þorkel silfra dreymdi hina næstu nótt áður fundurinn var og sagði Signýju konu sinni að hann þóttist ríða ofan eftir Vatnsdal hesti rauðum og þótti honum trautt við jörðina koma „og vil eg svo ráða að rautt mun fyrir brenna og til virðingar snúa“.

Signý kvaðst annan veg ætla: „sýnist mér þetta illur draumur“ og kvað hest mar heita „en mar er manns fylgja“ og kvað rauða sýnast ef blóðug yrði“ og má vera að þú sért veginn á fundinum ef þú ætlar þér goðorðið því að nógir munu þér þess fyrirmuna.[1]

Þarna birtist hesturinn sem fylgja samkvæmt túlkun Signýjar en það var trú fólks á þessum tíma að ef þú hittir fyrir fylgju þína í draumi þá værir þú feigur. Ekki rætist úr þeim spádómum í þessum kafla Vatnsdælu en svona sögur lifa áfram í minnum fólks og munnmælasögum fram eftir öldum.

Hestur flytur látinn einstakling til Valhallar

Á ferð og flugi

Norræna goðafræðin og rit tengd henni sýna fram á hvernig hestar gátu ferðast milli heima, milli stjórnaðra svæða og villtra. Hestarnir þar voru margir hverjir sífellt á hreyfingu, þeir drógu t.d. sólina á loft og voru því sannkallaðar jaðarverur. Heiti hestanna og einkenni benda einnig til þess að þeir hafi verið sveipaðir miklum ljóma, nöfn eins og Skeiðbrimir og Gulltoppur gefa í skyn að þeir hafi verið gríðarlega fallegir á að líta.

Hesturinn nýttist mönnum gríðar vel í lifanda lífi og gátu hjálpað þeim í baráttunni við auðnina og var það jafnvel ein ástæða þess að þeir vildu taka hann með sér yfir móðuna miklu, því ef einhver gat komið þeim til heimila forfeðranna þá var það hesturinn.

Hestar voru á alla vegu gríðarlega verðmætir og gátu í mörgum tilvikum haft mikið um það að segja hvort fólk hreinlega lifði af eða ekki. Þegar landnámsmenn komu yfir til Íslands þá fluttu þeir með sér sínar helstu eignir og hestarnir voru þar í aðalhlutverki, en hegðun þeirra var talin hlaðin merkingu og túlkuð á ýmsan hátt til hjálpar manninum á þeim tíma. Nokkuð öruggt er að ef hestanna hefði ekki notið við hefðu menn ekki lifað af í harðgerðri náttúru Íslands.

Heimildaskrá

Bragi Halldórsson. Jón Torfason. Sverrir Tómasson. Örnólfur Thorsson. (Ritstj.). Íslendingasögur og Þættir. Síðara bindi. Reykjavík: Svart á hvítu, 1986.
Grímnismál. Í Eddukvæði. Gísli Sigurðsson sá um útgáfu. Reykjavík: Mál og menning, 1999. 74 -88.
Jennbert, Kristina. Animals and Humans: Recurrent symbiosis in archaeology and Old Norse religion. Lund: Nordic Academic Press, 2011.
Sigurdrífumál. Í Eddukvæði. Gísli Sigurðsson sá um útgáfu. Reykjavík: Mál og menning, 1999. 219 – 228.
Skírnismál. Í Eddukvæði. Gísli Sigurðsson sá um útgáfu. Reykjavík: Mál og menning, 1999. 89 – 100.
Snorri Sturluson. Edda: Gylfaginning. Heimir Pálsson sá um útgáfu. Reykjavík: Mál og menning, 2003. 11-84.
Snorri Sturluson. Edda: Skáldskaparmál. Heimir Pálsson sá um útgáfu. Reykjavík: Mál og menning, 2003. 84-232.
Ulla Loumand. The horse and its role in Icelandic burial practices, mythology, and society. Í Old Norse religion in long-term perspectives: Origins, Changes, and Interactions. Lund: Nordic Academic Press, 2006, 130-134.
Vafþrúðnismál. Í Eddukvæði. Gísli Sigurðsson sá um útgáfu. Reykjavík: Mál og menning, 1999. 60 – 73.

Theódór Líndal Helgason

Meistaranemi í þjóðfræði

Frysti sumardaginn fyrsta? Af veðurathugunum fólks á sumardaginn fyrsta fyrr og nú - Eiríkur Valdimarsson.

Mon, 01 May 2023 23:53:23 GMT

Krókusar sjást í görðum á sama tíma á vorin óháð hvort vorið sé gott eða ekki.

Á dögunum sendi Rannsóknarsetur HÍ á Ströndum – Þjóðfræðistofa, frá sér rafræna spurningakönnun um sumardaginn fyrsta. Segja má að viðbrögðin hafi verið góð en 204 manns svöruðu þessari könnun og lýstu upplifun sinni á deginum, hefðum og venjum. Ein spurningin snerti veðrið á þessum degi. Hér verður rýnt í niðurstöður þessarar könnunar og tæpt á því helsta sem svarendur höfðu um veðrið á sumardaginn fyrsta að segja. Fyrst er þó rétt að skoða lítillega veðurspár í tengslum við sumardaginn fyrsta og hvernig hann var hafður sem slíkur spádagur á síðustu og þarsíðustu öld.

Sumardagurinn fyrsti í heimildum

Víða er hægt að lesa um hefðir og þróun þeirra á sumardeginum fyrsta. Vil ég þá einkum nefna greinargóðan kafla í bókinni Saga daganna eftir Árna Björnsson (1993: 31-61). Mikilvægasta heimildin þegar kemur að persónulegum lýsingum á deginum, þá einkum veðurspám og veðurfróðleik, eru svo svör við spurningaskrá númer 19 hjá þjóðháttasafni Þjóðminjasafns Íslands sem heitir einfaldlega Sumardagurinn fyrsti og var send út í apríl 1969. Svörin við þeirri skrá eru öll að finna rafrænt á Sarpinum – menningarsögulegu gagnasafni (sarpur.is), þar sem hægt er að kynna sér upplifun fólks á þessum degi frá síðustu og þarsíðustu öld frá fyrstu hendi. Af stakri hógværð vil ég einnig minnast á grein sem ég skrifaði sjálfur um sumardaginn fyrsta árið 2021 og birtist á Þjóðtrúarvefnum, þar sem ég dró saman stutta lýsingar á þessum hátíðisdegi og gerði heiðarlega tilraun til að búa til uppskrift að slíkum degi byggðum á hefðum og ýmsum lýsingum fólks (Eiríkur Valdimarsson, 2021). Síðan er ekki úr vegi að minnast á grein eftir þjóðfræðingana Jón Jónsson og Dagrúnu Ósk Jónsdóttur, um hefðir og hátíðahöld á sumardeginum fyrsta og byggir einnig á fyrrnefndri könnun (Dagrún Ósk Jónsdóttir og Jón Jónsson, 2023). Þar fjalla þau um margt áhugavert, en þó ekki efni þessarar greinar: veðrinu á sumardaginn fyrsta. Hvaða veðurfarslegu þætti skoðaði fólk fyrrum á sumardaginn fyrsta og byggði spár sínar á til framtíðar?

Hinn gamli veðurathugunardagur

Myndin sýnir hitastigið á Akureyri á sumardaginn fyrsta.

Það voru ótal dagar á hverju ári sem fólk tók alveg sérstaklega eftir með tilliti til veðurs, jafnvel voru vissir dagar álitnir sérstakir spádómsdagar. Slíkir dagar eru vanalega kallaðir merkidagar, í þeirri merkingu að þetta séu marktækir dagar gagnvart komandi veðurfari (Þórður Tómasson, 1979). Má þar nefna daga á borð við öskudaginn, kyndilmessu, krossmessu, hundadaga og Pálsmessu, auk fjölda annarra daga (Eiríkur Valdimarsson, 2010). Á lista yfir slíka daga eru sömuleiðis svokölluð sumarmál og sumardagurinn fyrsti.

Síðustu dagar vetrar nefnast sumarmál (dagarnir frá laugardegi og til miðvikudags fyrir sumardaginn fyrsta, sem er síðan alltaf á fimmtudegi) og höfðu þeir mikið gildi fyrir veðurfarið framundan. Von fólks fólst meðal annars í því að veður myndi breytast til batnaðar um sumarmálin og er þessari breytingu úr vetri í sumar lýst sem glímu á milli Vetur konungs og vordísanna, en í einu svari við spurningaskrám frá þjóðháttasafni eru þeirri rimmu lýst svona: „Stundum hefur veðurfarið gjörbreyst til batnaðar um sumarmál, en oftar reynir vetur konungur að hafa áhrif á vordísirnar“ (ÞÞ 5281). Á vorin átti fólk oftar en ekki von á hretum sem gátu verið misjafnlega alvarleg. Fyrir þau sem ekki þekkja til hugtaksins hret þá er það haft yfir tímabil þar sem veður er slæmt og oftar en ekki kennd við ákveðin tímabil, líkt og páskahret sem bresta á um það leyti árs. Dagana fyrir sumardaginn fyrsta var því trúað að svokallað sumarmálahret kæmi iðulega og að gott vor kæmi þegar hretið væri um garð gengið (s.s. ÞÞ 2354, ÞÞ 2523 og ÞÞ 5281). Sjómenn kölluðu þessháttar hret sumarmálagleði því þeir trúðu að í kjölfarið væri hið versta afstaðið það vorið (ÞÞ 1678). Til fróðleiks má samt nefna að skráð eru ótal önnur hret sem kunna að bresta á eftir sumarmálin, til dæmis talar Jónas frá Hrafnagili um skiparumbu (sem brast á þegar vorskipin komu til landsins með varning), auk þess fráfæruhret og rúningahret (Jónas Jónasson, 1961). Reyndar tók ég eitt sinn saman öll þau hret sem ég gat fundið í heimildum og reyndust þau vera alls 47 talsins!

Sumardaginn fyrsta ber ávallt upp á fimmtudegi, en veðurglöggt fólk var aðallega með veðurnefið sitt á lofti aðfaranótt þessa dags. Sumardagsnóttin fyrsta var í raun mikilvægust þegar hugað var að veðrinu framundan. Aðferðirnar fólust einkum í að kanna hvort vetur og sumar myndu ekki örugglega frjósa saman, þ.e.a.s. hvort það yrði ekki frost síðasta vetrarkvöld og inn í fyrstu sumarnóttina. Mörg tóku upp á því að setja út skál með vatni að kvöldi síðasta vetrardags og fylgdust síðan með því hvort vatnið myndi ekki örugglega frjósa (ÞÞ 1666). Þjóðtrúin sagði fólkinu að þegar frysti á þessum tímamótum myndi það boða góða sprettu um sumarið, góðan heyþurrk og gott tíðarfar (ÞÞ 5281). Í svörum við spurningaskrá nr. 19 eru mörg sammála þessari túlkun og athuguðu hitastigið þessa nótt. Hlýindi á sumardaginn fyrsta, frostleysi og almenn veðurblíða var illa séð og þótti til marks um að veðrið myndi versna í kjölfarið. Í svörum þjóðháttasafns sögðu þó einhver að sá siður að fara út með skál með vatni hafi verið að mestu aflagður um aldamótin 1900 og að einkum eldra fólk hafi þekkt hann (ÞÞ 1666). Þegar flett er upp í einu af okkar aðalritum þjóðfræðinga, Íslenskum þjóðháttum, og í gegnum kaflann um sumardaginn fyrsta, er hins vegar ekki minnst einu orði á neitt sem viðkemur því hvort vetur og sumar ættu að frjósa saman. Mögulega hefur sú þekking verið algengari á landsvæðum sem voru fyrir utan radarinn hjá Jónasi, en langflest heimildafólk hans var af Vestur- og Norðurlandi (Jónas Jónasson, 1961).

Fólk virðist á einu máli um að þegar frost var á þessum mótum veturs og sumars, hafi framhaldið orðið gott, gjöfult og hlýtt. Það kemur okkur þjóðfræðingum í sjálfu sér ekki á óvart að þessi liminal tími, á mörkum vetrar og sumars, beri með sér ákveðna þjóðtrú og ríkara spádómsgildi en aðrir dagar. Það er því býsna áhugavert að sjá hvort þetta þekkist enn í dag, í kringum sumardaginn fyrsta, þessum forna frídegi sem enn er heiðraður ár hvert.

Veðurpælingar sumardaginn fyrsta 2023

Sami staður um sumarmálin árin 2022 og 2023.

Starfsfólk Rannsóknarseturs HÍ á Ströndum sendi út rafræna netkönnun um sumardaginn fyrsta í apríl 2023, líkt og áður hefur verið sagt frá. Svörin 204 gefa býsna góða sýn á stöðu þessa hátíðisdags í samtímanum, þau koma úr ýmsum áttum, frá fólki á ýmsum aldri og misjafnlega ítarleg. Þjóðfræðingarnir Jón Jónsson og Dagrún Ósk Jónsdóttir rituðu skemmtilega grein um niðurstöðurnar í grein sem heitir: „Sumardagurinn fyrsti fyrr og nú“ og hvet ég fólk til að lesa hana varðandi ýmsar hliðar þessa dags. Þar er ekki fjallað um svör við eftirfarandi spurningu í könnuninni, sem hér verður reifuð: Veitir þú veðrinu athygli á sumardaginn fyrsta? Lýstu því nánar. Hér verður farið yfir þessi svör og best að byrja á þjóðtrúnni sem var svarendum þjóðháttasafns svo hugleikin, þar sem fylgst var með því þegar vetur og sumar fraus saman: er sú þjóðtrú enn við lýði?

Í stuttu máli er sú þekking mjög lifandi enn í dag. Í 78 svörum er það sérstaklega nefnt að fólk athugi hvort vetur og sumar hafi frosið saman. Mörg nefna að það sé einfaldlega vegna þess að þetta var gert í þeirra bernsku, líkt og þessi kona sagði: „Já, ég spái í því hvort sumar og vetur „frjósi saman“ vegna þess að ég man þegar ég var lítil var fullorðna fólkið alltaf að tala um það í kringum sumardaginn fyrsta“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 82). Þessi þekking heldur því greinilega áfram að velta áfram inn í ófyrirsjáanlega framtíð. Ein kona talar sérstaklega um að hún sé það hjátrúarfull að henni finnist of gott veður á þessum degi varla geti vitað á gott og þess vegna skoði hún hvort vetur og sumar frjósi saman (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 174).

Á meðan virðist þekking á góðviðrisboða sumarmálahretsins, samkvæmt þessari könnun, alveg vera horfin. Enginn þátttakandi minnist einu orði á slík hret eða setur fram neinar vangaveltur um sumarmálin yfirleitt. En á meðan sumt virðist hafa tapast kemur oft eitthvað nýtt í ljós. Á einum stað var gaman að sjá veðurspá sem ég hef hvergi séð áður: „Það var yfirleitt spáð í það á mínu æskuheimili hvort sumar og vetur hefðu frosið saman en svo var líka horft til þess hvernig veðrið væri fyrsta sunnudaginn eftir sumardaginn fyrsta!“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 4). Það fylgir ekki sögunni eftir hverju var litið á þeim sunnudegi, en ljóst að ýmsir merkidagar hafa verið í gangi sem ekki hefur verið skrifað neitt sérstaklega um.

Að setja út bolla, skál, skel eða fötu með vatni er nokkuð sem fjölmargir svarendur annað hvort þekkja vel eða framkvæma sjálf á þessum tímamótum: „Ég set út vatn á undirskál að kvöldi vetrardags til að athuga hvort frjósi saman sumar og vetur, ef svo er þá er von á góðu sumri. Það er því bara kostur að það sé kalt á sumardaginn fyrsta“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 56). Nokkrir aðrir svarendur framkvæma þennan gjörning ár hvert og enn fleiri segjast hafa gert þetta meira í bernsku, líkt og þessi karl hér: „Nei, ég geri enga athugun, en fylgist með fréttum af því hvort það hafi frosið saman vetur og sumar einhvers staðar, það á að tákna gott sumar. Þegar ég var krakki setti mamma skel með vatni út fyrir vegg til sjá hvort vatnið frysi í henni. Ef það gerði það ekki táknaði það leiðindasumar, en fólk huggaði sig við að það hefði örugglega frosið saman á hálendinu eða Grænlandi eða einhversstaðar í heiminum. Þetta var meira grín en alvara, held ég“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 25). Hér er vissulega mikilvægur punktur fyrir alþýðlega veðurspáfræði, að tala um að lítil alvara liggi að baki þessum athugunum, og mikilvægt að hafa það í huga að slíkur gjörningur byggir ekki síður á hefðinni heldur en trú á niðurstöðuna. Fyrrnefndur heimildarmaður og fleiri tala um þetta sem hefð sem sé ekki lengur viðhaldið, sem er pínu áhugavert í samanburði við umræðuna hjá sumum svarendum þjóðháttasafns árið 1969, þar sem sumir litu á slíkan gjörning sem eitthvað sem væri löngu aflagt og tilheyrði horfnum tímum.

Mörg svarenda nefna þennan dag sem mikilvægan dag fyrir þeirra tilfinningalíf. Hann sé einhverskonar bjargráð út úr vetrinum, þrátt fyrir að veðrið sé ekkert endilega í takti við heiti hans. Í einu svari er þessu lýst alveg ágætlega: „Ég geri einhvern vegin alltaf ráð fyrir að það verði rigning en það hefur samt ekki áhrif á mig. Það er alltaf samt einhver jákvæðni í loftinu finnst mér, dagarnir eru að lengjast og mér finnst fólk vera bjartsýnt“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 9). Ljóst er að veðurfarið hefur áhrif á tilfinningar fólks og ekki alltaf þannig að dagurinn beri með sér fyrrnefnda bjartsýni: „Ég athuga hvort sumar og vetur frjósi saman. Oftast bölva ég kuldanum þennan dag og velti fyrir mér hvort sumarið komi nokkurn tímann á þessu nakta Atlantshafsskeri“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 120). Þannig eru sum langeygð eftir vorinu og farin að bíða eftir merkjum þess, en í svörunum tilgreina þó sum að þau séu um þetta leyti dugleg að fylgjast með komu farfugla, upptöku snjós og klaka eða eins og ein orðar það svo vel: „Svo gleðst ég einlæglega ef veðrið er gott og kíki iðulega eftir fyrstu fíflunum (sko blóminu)!“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 188). Eins kemur það oft fram að fólk fer í minna mæli sjálft út og gáir til veðurs eða gerir eigin athugun með frostið, heldur fylgist það með veðurfréttum á fjölmiðlum eða fer á netið og rannsakar vefsíður sem mæla og meta veðurfar.

Ein af stóru ástæðunum fyrir því að fólk veitir veðrinu á sumardaginn fyrsta þessa eftirtekt í dag, er vegna þess að mörg eru í fríi, hyggjast stunda útivist og taka þátt í hátíðahöldum. Nokkrir svarendur segjast vera skipuleggjendur slíkra hátíða utanhúss og þar er óskin eftir hlýindum mikilvægari heldur en lögmál þjóðtrúarinnar sem vill hafa kalt á þessum tímamótum. Reyndar virðist nú veðrið á þessum degi oftar en ekki hafa verið kalt, blautt og napurt að sögn svarenda: „Finnst alltaf jafn kómískt að vera í skrúðgöngu þar sem sumarsöngvarnir eru spilaðir af fullum krafti í öskrandi norðanátt og slyddu. Einstaklega skemmtilegt ef það hittir á gott veður“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 19). Fólk er síðan með veðrið í huga, hvernig það á að klæða sig þennan hátíðisdag, hvort það eigi að vera í vetrarúlpunni og síðbrók. Mörgum er einmitt tíðrætt um þörfina til að stunda útivist á þessum degi sem hlýtur að tengjast þeirri tilfinningu að sumarið sé á næsta leyti og innivera vetrarins senn að baki.

Áður en þessi könnun var sett í loftið var það tilfinning mín að sumardagurinn fyrsti mætti muna fífil sinn fegurri og væri jafnvel orðinn frídagur án eiginlegrar merkingar í huga fólks. Hin gamla veðurþekking virðist þó lifa ágætu lífi meðal fólks og hin alkunna merking þess kemur skýrt fram í svörunum, þó að sumarmálahret virðast ekki lengur vera almennt þekkt. Eitt er þó áhugavert og mikilvægt að taka fram. Enginn undir 18 ára aldri svaraði þessari könnun. Því getum við ekki varpað neinu ljósi á tilfinningu ungs fólks fyrir þessum degi, en það væri fróðleg viðbót við þessa könnun að athuga það sérstaklega. Tilfinning ungs fólks fyrir sumardeginum fyrsta og raunar öðrum sambærilegum hátíðisdögum og/eða frídögum, væri sannarlega forvitnilegt rannsóknarefni.

Titillinn á þessari grein, þar sem spurt er: „Frysti sumardaginn fyrsta?“ á greinilega enn við og er kannski mikilvægasta spurning dagsins, líkt og hún hefur verið um langa tíð. Þrátt fyrir að fólk þekki þessa þjóðtrú almennt vill fólk fá góða veðrið sitt á sumardaginn fyrsta, sem er pínu áhugaverð mótsögn. Í ár var alveg frostlaust sumarnóttina fyrstu þar sem ég var staddur á skíðamóti á Akureyri í 19 stiga hita og sólbrann meira að segja ansi hressilega. En í kjölfarið kólnaði snarlega og nú hefur verið ískalt á landinu í rúma viku. Einhver myndi segja að þarna hafi þjóðtrúin rækilega minnt á sig og sannað í eitt skipti fyrir öll að gott veður á sumardaginn fyrsta, er of gott til að vera satt!

Heimildir

Óprentaðar heimildir
[Þjóðfr.st.] Rannsóknasetur HÍ á Ströndum – Þjóðfræðistofa. Svör við könnun 2023:2 um sumardaginnfyrsta, nr. 1-204. Í vörslu Þjóðfræðistofu.

Þjóðminjasafn Íslands, Þjóðháttasafn. (1969). Í spurningaskrá 19. Sumardagurinn fyrsti. (ÞÞ 1666, ÞÞ 1678, ÞÞ 2354, ÞÞ 2523, ÞÞ 5281). https://www.sarpur.is/Spurningaskra.aspx?ID=531223
Prentaðar heimildir
Árni Björnsson. (1993). Saga daganna. Mál og menning.

Dagrún Ósk Jónsdóttir og Jón Jónsson. (2023). Sumardagurinn fyrsti fyrr og nú. Kreddur.

Eiríkur Valdimarsson. (2021, 21. apríl). Sumardagurinn fyrsti – drög að góðum degi. Þjóðtrúarvefurinn.
www.thjodtru.is/sumardagurinn-fyrsti-drog-ad-godum-degi/.
Eiríkur Valdimarsson. (2010). Á veðramótum: Íslenskar veðurspár og veðurþekking þjóðarinnar fyrr og nú. MA ritgerð í þjóðfræði við Háskóla Íslands. (óútg.).

Jónas Jónasson. (1961). Íslenzkir þjóðhættir. 3. útgáfa. Einar Ól. Sveinsson bjó undir prentun. Ísafoldarprentsmiðja.

Þórður Tómasson. (1979). Veðurfræði Eyfellings, Þjóðsaga.

Eiríkur Valdimarsson

Þjóðfræðingur og verkefnastjóri hjá Rannsóknarsetri HÍ á Ströndum - Þjóðfræðistofu

Sumardagurinn fyrsti fyrr og nú - Dagrún Ósk Jónsdóttir og Jón Jónsson

Thu, 27 Apr 2023 15:34:37 GMT

Einn helsti hátíðisdagur ársins hjá Íslendingum fyrr á öldum var sumardagurinn fyrsti, sú hátíð kom næst jólunum, segir Jónas frá Hrafnagili í biblíu þjóðfræðingsins, Íslenzkum þjóðháttum (Jónas Jónasson 1961: 219). Þetta staðfesta margar fleiri heimildir. En hvernig er þessu farið nú til dags, hvernig heldur fólk upp á sumardaginn fyrsta á því herrans ári 2023? Hvaða breytingar hafa orðið á siðum og venjum á þessum gamla og góða merkisdegi á síðustu árum og áratugum?

Þetta vorum við þjóðfræðingar hjá Rannsóknasetri HÍ á Ströndum dálítið forvitin um og bjuggum þess vegna til könnun sem kynnt var og deilt á Facebook, þar sem spurt var út í þessi mál. Spurt var út í kyn, aldur og búsetu með valmöguleikagluggum og í kjölfarið fylgdu fjórar opnar spurningar um ólíka þætti tengda þessum hátíðahöldum. Á örfáum dögum bárust 204 svör, mjög misjafnlega ítarleg. Langflest voru frá konum, þær voru 80% svarenda. Enginn yngri en 18 ára tók þátt í könnuninni. Þessi svör liggja til grundvallar í þessari grein, auk þess sem litið er til heimilda um eldri tíma.

Við ákváðum að vinna úr svörunum í tveimur aðskildum greinum. Önnur snýst um veðurspár og athuganir á sumardaginn fyrsta og skrifar Eiríkur Valdimarsson hana. Sú grein sem þið eruð að lesa hér, snýst hins vegar um aðrar hefðir og hátíðahöld á þessum degi, með áherslu á samtímann og breytingar á siðum frá fyrri tímum.

Matur, drykkur og hátíðahöld

Mörg sem svöruðu gera sér ennþá dagamun á sumardaginn fyrsta, þó auðvitað séu það alls ekki öll sem gera eitthvað til hátíðabrigða. Reyndar virðist líka af eldri heimildum, að það hafi alltaf verið þannig á sumardaginn fyrsta, að misjafnt er hvort fólk lætur sig daginn eitthvað varða (Árni Björnsson, 2000: 39).

Miklu skiptir auðvitað að sumardagurinn fyrsti er frídagur, lögskipaður frá því í upphafi árs 1972 (Eyja Margrét Brynjarsdóttir, 2001), en var einnig frídagur áður (Jónas Jónasson, 1961: 219). Þá voru bara nauðsynleg verk unnin. Undantekning á frídeginum til sveita fyrr á öldum var að stundum var byrjað á einhverju vorverki á þessum degi (Árni Björnsson, 2000: 39). Sumardagurinn fyrsti er líka fánadagur og hefur verið það frá því að lýðveldið var stofnað 1944 (Árni Björnsson, 2000: 46). Mörg sem svara spurningunum okkar flagga í tilefni dagsins og nokkur til viðbótar segja að þau vildu gjarnan eiga fánastöng til að geta flaggað á þessum degi.

Auglýsing um sumardagskort í Vísi 21. apríl 1931

Eitthvað er ennþá um að fólk fari í betri föt og stundum er talað um sumarlegan klæðnað í svörunum. Töluvert algengt er að fólk geri vel við sig í mat, það er greinilega ennþá hefð sem mörg hafa í heiðri. Kona búsett í þorpi á aldrinum 19-39 fangar þetta í stuttri samantekt: „Farið í betri föt, flaggað, sumardagskaffi og grillaður góður matur sama hvernig veður er“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 190).

Karlmaður á aldrinum 40-59 ára, búsettur í þorpi svarar: „Einhver betri matur en þó ekki veislumatur. (Aldrei haldið upp á 1. vetrardag enda væri það svo vitlaust, eins og tengdó segir)“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 88). Oftast er rætt um sumardagskaffi eða kakó, vöfflur og pönnukökur, þegar veitingar eru nefndar. Einnig er þó nokkuð um að fólk fái sér ís í tilefni dagsins og nokkur sem svara segjast alltaf grilla á þessum degi hvernig sem viðrar. Kona á höfuðborgarsvæðinu á aldrinum 19-39 ára segir: „Það er alltaf grillað á sumardaginn fyrsta hjá mér. Alveg sama þótt það sé snjór eða ekki :)“ (Þjóðfr.st 2023:2, svar 80).

Kona á aldrinum 19-39 á höfuðborgarsvæðinu lýsir svo nýrri sumardagshefð sem hún og hennar maður beinlínis ákváðu að taka upp:

Ég og maðurinn minn erum með glænýja hefð, að borða skyrköku. Í janúar í fyrra, er við vorum að tala um hátíðisdaga og hefðir (samtalið byrjaði á að vera um þrettándann en færðist yfir í hátíðisdaga almennt), þá fannst honum vanta að það væri skyrkaka á einhverri ákveðinni hátíð. Honum fannst að skyrkaka væri sumarkaka en mér fannst að hún ætti heima að vori eða hausti. Úr varð að henni var úthlutaður sumardagurinn fyrsti, til að fagna sumrinu en þó er í raun bara rétt komið vor (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 47).

Heimildir um sérstakan og betri mat eða ríflegan skammt á sumardaginn fyrsta þekkjast frá fyrri öldum, t.d. segir frá slíkum sið í ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar frá miðri 18. öld. Þar er talað eins og þetta sé gamall siður á Íslandi og Eggert stóð síðar fyrir því að taka upp sumarveislu Íslendinga í Kaupmannahöfn (Árni Björnsson, 2000: 35-36).

Jónas frá Hrafnagili talar um að eftir að kaffi varð algengt um miðja 19. öld hafi orðið algengt að hafa kaffi og lummur á sumardaginn fyrsta (Jónas Jónasson, 1961: 219). Sama gildir hjá heimildarfólki Árnastofnunar og í Þjóðháttasafni Þjóðminjasafns sem fædd eru í kringum og fyrir aldamótin 1900. Þau segja að mikilvægt hafi verið að gera vel við sig í mat og drykk og maturinn hafi jafnaðist á við jólamat. Á einum stað voru lundabaggar, svið eða slátur lagt í súr á haustin í sérstaka tunnu sem opnuð var á sumardaginn fyrsta. Í þessum heimildum er víða talað um að fólk hafi fengið heitt súkkulaði á þessum degi og pönnukökur með (Eiríkur Valdimarsson, 2021). Heimildafólk Þjóðháttasafns talar líka um hangikjöt til hátíðabrigða og að stundum hafi fólki verið færðar góðgjörðir í rúmið um morguninn (Árni Björnsson, 2000: 36).

Sumargjafirnar góðu

Samkvæmt okkar könnun er greinilega ennþá mikilvægt, sérstaklega fyrir eldra fólk, að óska öðrum gleðilegs sumars. Yngri kynslóðin virðist rólegri í því. Á fyrri hluta 20. aldar var algengt að send væru sumardagskort, en sá siður er aflagður. Ekkert er minnst á slík kort í samtímanum í svörunum, en nefnd sem gamall siður (Þjóðfr.st. 2023:2, svör 146 og 150). Höfundar þessarar greinar vita þó um eitt dæmi þess að sumarkort hafi verið send í tilefni dagsins alla vega til skamms tíma og kannski enn, og sá sem það gerir á líka stórt safn slíkra korta

Sumardagskort frá fyrri hluta 20. aldar - í vörslu Þjóðfræðistofu

Sumargjafir til barna eru nokkuð algengar en þó virðast alls ekki allir halda upp á þann sið. Það er líka misjafnt hvort fólk fékk slíkar gjafir á yngri árum. Að auki virðist þetta vera ögn tilviljanakennt og greinilega miklu minni regla á þessu en t.d. jólagjöfum. Í nokkrum svörum er talað um að gefa „stundum“ sumargjafir. Algengar gjafir eru smáhlutir og útileikföng og nefnd eru dæmi um skóflu og leikföng í sandkassa, sápukúlur, bjöllu á hjól, húllahringi, bolta, sippubönd og sumarleg föt.

Kona á aldrinum 40-59 ára í þorpi segir: „Já, ég fékk gjafir tengdar sumri t.d. sippuband, bolta, badminton dót, krítar eða flugdreka. Og ég gaf börnunum mínum svipað. Ef endurnýja þurfti hjól voru þau gefin á sumardaginn fyrsta“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 188). Fleiri nefna reiðhjól sem eftirminnilega sumardagsgjöf. Kvár á höfuðborgarsvæðinu á aldrinum 19-39 ára segir: „Já ég fékk, þegar ég minnti foreldra mína á það ☺️ Besta gjöfin var hesturinn Hrói þegar ég var 14 ára.“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 183).

Önnur stór gjöf sem stundum er nefnd í svörunum eru trampólín. Í fáeinum tilvikum er sagt frá því að pör gefi hvort öðru sumargjafir, en það er ekki algengt meðal svarenda. Kona yfir 60 ára á höfuðborgarsvæðinu segir hins vegar: „Faðir minn var sjómaður á vertíðarbát uppá hlut. Móðir mín fékk hlutinn hans á sumardaginn fyrsta, en ég fékk hlutinn hans síðasta vetrardag.“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 159). Þetta er áhugavert, m.a. vegna þess að í Vestmannaeyjum þekktist sá siður á 19. öld að sjómenn færðu sínum konum hluta af því sem þeir öfluðu á sumardaginn fyrsta, svokallaðan sumardagsfisk (Árni Björnsson, 2000: 38).

Ein kona nefnir líka að hafa fengið blóm frá föður sínum í tilefni yngismeyjadagsins sem er á sumardaginn fyrsta, sem jafnframt er fyrsti dagur í Hörpu, samkvæmt gamla tímatalinu (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 154).

Á árunum 1925-29 var gefið út blað sem hét Sumargjöfin sem innihélt ljóð og sögur og þar var
dagskrá Barnadagsins í Reykjavík einnig kynnt: a) af forsíðu Sumargjafar og b) dagskrá Barnadagsins.

Eldri heimildir eru til um sumardagsgjafir en jólagjafir. Það er fyrst minnst á þær í heimild frá árinu 1545, þar sem Gissur Einarsson biskup gerir lista yfir „sumardagsgáfurnar“, fínar gjafir sem fyrirfólkið í Skálholti gaf hvert öðru (Árni Björnsson, 2000: 37). Jónas frá Hrafnagili segir að hjón hafi gefið hvort öðru sumargjafir og börnin hafi líka fengið gjöf og stundum vinnufólk, líklega oftast eitthvað matarkyns eða fatnað. Í lok 19. aldar hafi verið farið að dofna yfir þessum sið, einkum sunnanlands. Jónas sér eftir siðnum sem honum finnst vera að hverfa, segir að hefðin sé að leggjast af og sama gildi um hátíðahöld á þessum degi: „Nú er víða orðið mjög dauft yfir þessum degi, einkum syðra, og er illt til þess að vita“ (Jónas Jónasson, 1961: 220). Hann vill að haldið sé í það sem enn sé til af slíkum „þjóðlegum menjum“ og segir frá sérstökum sið sem hafi m.a. tíðkast í Húnaþingi og á Ströndum, að konan fari með bóndanum í fjárhúsin að skoða féð á sumardaginn fyrsta (Jónas Jónasson, 1961: 219). Þetta atriði kemur einnig fram í svörum heimildarmanna Þjóðminjasafns (Árni Björnsson, 2000: 39).

Í svörum við spurningalistum frá Þjóðháttasafni Þjóðminjasafns og í viðtölum í segulbandasafni Árnastofnunar minnast mörg á sumardagsgjafir. Heimildarmaður Árnastofnunar lýsir því dálítið dapur að slíkt hafi ekki þekkst á bænum þar sem hann ólst upp á, en hann hafði heyrt að börn á öðrum bæjum fengu gjafir á sumardaginn fyrsta. Kona úr Dýrafirði segir frá minningum sínum um smáar en persónulegar sumargjafir, helst eitthvað sem fólk bjó sjálft til. Hún segist hafa haldið í þá hefð fram á fullorðinsár að gefa sínum nánustu litla en persónulega sumargjöf (Eiríkur Valdimarsson, 2021).

Könnun okkar sýnir að siðurinn gefa sumargjafir hefur þrátt fyrir allt lifað alla síðustu öld meðal fólksins í landinu og lifir enn í dag, þótt hann hafi aldrei verið algildur.

Hátíðir, leikir og skemmtanir

Sumardagurinn fyrsti hefur lengi verið hátíðisdagur og fyrr á tímum var hann líka messudagur. Langt er síðan þessi tengsl við trúarbrögðin töpuðust, messudagurinn var afnuminn með konungstilskipun á 18. öldinni, þótt húslestrar á þessum degi héldust dálítið lengur (Jónas Jónasson, 1961: 219; Árni Björnsson, 2000: 40).

Frá safnaheimsókn til Siglufjarðar á sumardaginn fyrsta 2023 - ljósm. Jón Jónsson

Misjafnt er hvort einhver skemmtidagskrá eða viðburðir séu á sumardaginn fyrsta nú til dags eftir byggðum og bæjum. Söfnin í landinu eru þó greinilega að efla tengsl sín við þennan dag og þó nokkur svör segja frá því að söfn hafi verið heimsótt í tilefni hans. Við Eyjafjörð er haldinn safnadagur á sumardaginn fyrsta og frítt inn á mörg söfn á því svæði af því tilefni. Víðar eru viðburðir tengdir söfnum, eins og t.d. á Árbæjarsafni.

Skrúðgöngur og skemmtidagskrá hafa einnig á sumum stöðum tengst skátastarfi síðustu áratugi. Það er líka greinilegt að nokkur sem svara hafa síðustu árin varið deginum á skíðamóti með börnunum sínum á Andrésar andarleikunum á Akureyri.

Börnin hafa sérstöðu á þessum degi og viðburðir og dagskráin á skemmtunum er yfirleitt miðuð við þau: „Víkingar, blöðrur, candyfloss og fleira“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 27). Annað svar hljóðar svo: „Ég tek ekki þátt í hátíðahöldum. Ég reikna fastlega með einhverju fyrir börnin“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 122).

Á Hvammstanga er sú sérstaða að þar er heilmikil dagskrá á sumardaginn fyrsta og allt hefur verið í nokkuð föstum skorðum í marga áratugi. Kona á aldrinum 40-59 ára segir frá þessum viðburði þannig: „Já, það er áralöng hefð sem er mjög skemmtileg. Skrúðganga, yngstu börn grunnskólans taka þátt klæðast búningum (Sumardís, Vetur konungur og fleira), það er sungið og að lokum boðið upp á kaffi í félagsheimilinu á staðnum“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 29). Karl á aldrinum 19-39 ára lýsir fjörinu þannig:

Byrjar á skrúðgöngu þar sem sumardísin og vetrarkóngurinn sitja á traktorsvagni með börnum í núverandi fyrsta bekk, farið er góðan hring og tónlist í gangi. Stoppað er fyrir utan sjúkrahúsið og sungið fyrir allt gamla fólkið og svo er haldið áfram að félagsheimilinu þar sem allir fá sér fríar vöfflur, eftir smá tíma er sungið um veturinn eða vorið og vetrarkóngurinn flytur ljóð um veturinn og gefur sumardísinni valdastafinn og þá flytur hún ljóð um komandi sumar og sungin lög um sumarið (Nú er sumar mjög vinsælt og alltaf sungið). Eftir það byrjar bingó og eru frí spjöld og mjög góðir vinningar (hótelgistingar og utanlandsferð), stundum hafa líka verið hoppukastalar en þá bara svona litlir (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 96).

Vetur konungur og Sumardísin og fylgdarlið á Hvammstanga 2023 - stilla úr fréttum RÚV.

Af öðrum skemmtunum sem nefndar eru á sumardaginn fyrsta má sjá að skrúðgöngur koma gjarnan upp í hugann þegar rætt er um viðburði á þessum degi, kona yfir 60 ára á höfuðborgarsvæðinu segir: “Já skrúðganga með skólahljómsveit Kópavogs í fararbroddi og svo heimsókn í dvalarheimilið Sunnuhlíð þar sem Rkl. Borgir Kópavogur stendur fyrir gleðistund með söng, hljóðfæraleik, sherríi og konfekti“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 123). Karl yfir 60 ára, búsettur erlendis segir: „Í nýju sumargjöfinni var arkað út í hríðarbylinn og treyst að guð og lukkuna að allir heimtust heilir heim. Ég lifði allar þessar andskotans skrúðgöngur af“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 99). Skátastarfið sömuleiðis og sumar minningarnar eru einmitt dálítið broslegar, eins og þessi hjá konu á aldrinum 40-59: „Frosnir skátar í skrúðgöngu og biðröð í pylsur er minningin. Hafði lítið gaman af þessu, skemmtilegra að leika úti með vinum. Tek sjaldan þátt í hátíðahöldum með mín börn“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 90). Kona á aldrinum 40-59 ára búsett í þorpi segir:

Foreldrafélag í grunnskóla bæjarins hefur haldið uppi dagskrá, td víðavangshlaup, sund og pulsugrill. Mæti og tek þátt. Sem barn í Breiðholtinu var ég í skátunum og þar var marserað með fána í skátaskyrtunni mjög minnisstætt sérstaklega ef það var kalt sem var nú stundum þá var maður að frjósa með fánastöngina! (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 162).

Minna er umleikis á sumum smærri stöðum og víða á landinu eru engir sérstakir árlegir viðburðir. Kona, 40-59 ára segir: „Kvenfélagið býður eldri borgurum í kaffi á þessum degi. Mæti kannski þar þegar ég hef aldur til :)“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 35). Önnur kona á sama aldri segir: „Það eru uppblásnir hoppukastalar fyrir utan einhvern barnaskólann og sala á kandífloss. Stundum spilar skólahljómsveitin eða barnakórinn syngur. Ég held að það sé kaffisala og börnunum er spillt með miklu sælgæti“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 120). Af og til er minnst á basar og tombólur á þessum degi á árum áður og stundum kaffi hjá kvenfélaginu:

Nei, fór einu sinni á tombólu og vann ullarsokka. Held að pabbi hafi að lokum stolið þeim. Annars eru engvir atburðir á mínum slóðum á þessum tímamótum, né í minni bernsku í Skagafirði. Fyrir utan þessa fyrrnefndum bólu þarna um árið, sem haldin var í Lýdó sirka árið 1990. Annars mæti ég helst ekki á viðburði, sérstaklega þegar börn eru að stíga á stokk og foreldrar að horfa á í gegnum símaskjáinn sinn - oj! (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 136).

Fleiri frásagnir bera með sér að fólk er ekkert of upprifið yfir skemmtunum og viðburðum á sumardaginn fyrsta. Kvár á aldrinum 19-39 ára segir: „Ég tek ekki þátt í neinu í RVK, myndi mögulega gera það ef ég ætti börn. Ólst upp í sveit/litlu þorpi, þar var ekkert gert“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 52). Kona í þorpi svarar spurningunni um árvissar skemmtanir í sínu byggðarlagi þannig: „Ég er hreinlega ekki viss. Ég tek allavega lítinn þátt í svona uppákomum (þær eru alls ekki eins skemmtilegar og þær voru í gamla daga þegar ég var að alast upp)“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 38). Stundum vantar einfaldlega upp á áhugann á að taka þátt, eins og kona á aldrinum 40-59 ára lýsir:

Það eru hátíðahöld hér í Reykjavík en ég hef ekki tekið þátt í þeim, líklega því ég ólst upp úti í sjávarþorpi þar sem ekki voru nein skipulögð hátíðahöld þennan dag og það er því ekki hluti af mínum hefðum. En sumardagurinn fyrsti var mikill hátíðisdagur á bernskuheimili mínu og í raun var mun meira við haft á sumardaginn fyrsta og sjómannadaginn en á 17. júní þegar ég var barn (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 56).

Stöku sinnum er minnst á skemmtanir sem miðast við aðeins eldri aldurshópa eða geyma góðar minningar, eins og kona á aldrinum 40-59 ára í þorpi lýsir: „Ekkert sem ég man eftir. En þegar ég bjó í Rvk var það árvisst að fara á ball á síðasta vetrardag. Hljómsveitin Rússibanar voru með ball á síðasta vetrardag og seinna aðrar hljómsveitir eins og Babies flokkurinn. Geggjað stuð :)“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 87). Karl yfir 60 ára búsettur í sveit segir: „Áður fyrr fór fjölskyldan ríðandi til vina fjölskyldu, núna er farið á kaffihlaðborð“ (Þjóðfr.st. 2023:2, svar 112).

Dagrún Ósk Jónsdóttir segir gestum frá huldufólki á Árbæjarsafni á sumardaginn fyrsta 2023 - ljósm. Ágústa Rós Árnadóttir.

Leikir og skemmtanir koma einnig fram í eldri heimildum. Jónas frá Hrafnagili segir að unglingar hafi safnast saman af nágrannabæjum til að glíma á þessum degi á seinni hluta 19. aldar og bændur fóru í útreiðartúra og fengu að smakka vín hver hjá öðrum (Jónas Jónasson 1961: 219). Á síðari hluta 19. aldar hófust síðan samkomur í sveitum á þessum degi og voru Eyfirðingar frumkvöðlar í því. Á þeim hátíðum var ýmislegt til skemmtunar, gripasýningar, íþróttir, leikir, söngur, dans og leiksýningar. Eftir aldamótin 1900 varð sumardagurinn fyrsti síðan sérstakur hátíðisdagur ungmennafélaga sem þá voru stofnuð víða um land og meiri skriður komst á hátíðahöld (Árni Björnsson, 2000: 40).

Í Reykjavík varð dagurinn síðar að sérstökum stuðningsdegi barna, fyrst árið 1921, og kallaður Barnadagurinn. Bandalag kvenna í Reykjavík stóð á bak við þetta fyrstu árin en síðan tók Barnavinafélagið Sumargjöf við hátíðahöldum og sá um þau samfleytt í hálfa öld, til 1975. (Árni Björnsson, 2000: 44-45). Eins og áður hefur komið fram tók skátahreyfingin sumardaginn fyrsta svo víða upp á sína arma á 20. öldinni og héldu hátíð á þessum degi með skrúðgöngum, skátamessum og skemmtun (Árni Björnsson, 2006) og gera það sumstaðar enn með heiðri og sóma.

Heimildaskrá:

Óprentaðar heimildir:
[Þjóðfr.st.] Rannsóknasetur HÍ á Ströndum - Þjóðfræðistofa. Svör við könnun 2023:2 um sumardaginn fyrsta, nr. 1-204. Í vörslu Þjóðfræðistofu.

Prentaðar og vefheimildir:
Árni Björnsson. (2006, 20. apríl). Af hverju er sumardagurinn fyrsti haldinn hátíðlegur? Vísindavefurinn. www.visindavefur.is/svar.php?id=5831:

Árni Björnsson. (2000). Saga daganna. Mál og menning.

Eiríkur Valdimarsson. (2021, 21. apríl). Sumardagurinn fyrsti - drög að góðum degi. Þjóðtrúarvefurinn. www.thjodtru.is/sumardagurinn-fyrsti-drog-ad-godum-degi/.

Eyja Margrét Brynjarsdóttir. (2001, 12. júní). Hverjir eru lögbundnir frídagar okkar Íslendinga? Vísindavefurinn. http://visindavefur.is/svar.php?id=1692.

Jónas Jónasson. (1961). Íslenzkir þjóðhættir. 3. útgáfa. Einar Ól. Sveinsson bjó undir prentun. Ísafoldarprentsmiðja.

Höfundar

Dagrún Ósk Jónsdóttir doktor í þjóðfræði og Jón Jónsson þjóðfræðingur hjá Rannsóknasetri Háskóla Íslands á Ströndum - Þjóðfræðistofu

Brjóstagjöf og önnur fæða ungbarna á 18. öld - Hafrún Eva Kristjánsdóttir

Wed, 19 Apr 2023 16:30:58 GMT

Nýfætt barn leitar strax að brjósti móður sinnar

Barnsfæðingar eru yfirleitt mikið gleðiefni og í dag þykir það sjálfsagt að barnið sé lagt á bringu móður sinnar fljótlega eftir að það er komið í heiminn. Eitt af fyrstu meðfæddu viðbrögðunum hjá börnum er sogþörfin og leitar barnið fljótt að brjósti móðurinnar. Í dag þykir í langflestum tilfellum náttúrulegt að hafa barnið á brjósti og alla jafna er lögð mikil áhersla á að leyfa barninu að nærast á brjóstamjólkinni sem er oftast helsta uppistaða fæðunnar fyrstu mánuði barnsins.

Margar rannsóknir hafa sýnt fram á mikilvægi brjóstagjafar. Móðurmjólkin er talin hin fullkomna fæða fyrir ungabarnið, mjólkin er alltaf við rétt hitastig og er fullkomin blanda af þeim næringarefnum og mótefnum sem barnið þarfnast ásamt því að fóðra viðkvæm meltingarfæri ungbarnanna og vernda þau gegn sýkingum sem geta komið í öndunar- og meltingarfæri. Einnig hafa rannsóknir sýnt fram á að brjóstagjöf hefur mjög góð áhrif á tengslamyndun milli móður og barns og eftir byrjendaörðugleikana sem oft koma upp eru stundirnar sem fara í brjóstagjöfina oft hinar notalegustu (Jóna Margrét Jónsdóttir og Ingibjörg Baldursdóttir, 2015:1). Þá hafa rannsóknir líka sýnt fram á að börn sem eru höfð á brjósti veikjast síður en þau sem fá sérstaka ungbarnablöndu í pela og jafnframt að tíðni ungbarnadauða sé hærri hjá börnum sem af einhverjum ástæðum fá ekki móðurmjólkina (Jóna Margrét Jónsdóttir og Ingibjörg Baldursdóttir, 2015:2). Brjóstagjöf hefur ekki eingöngu góð áhrif meðan á henni stendur heldur hefur hún einnig áhrif á heilbrigði barna í uppvextinum. Margar rannsóknir hafa verið gerðar með tilliti til langtímaáhrifa brjóstagjafar á fyrstu mánuðum og árum ungbarns og hafa þær leitt í ljós að minni líkur séu á ofþyngd barna langt fram á unglingsár og einnig mörgum langvarandi sjúkdómum eins og krabbameini og insúlínháðri sykursýki. Einhverjar vísbendingar eru um að móðurmjólkin veiti vörn gegn mögulegum hjartasjúkdómum seinna á lífsleið barnsins. Þar að auki virðist móðurmjólkn hafa jákvæð áhrif á vitsmuna- og hreyfiþroska barna (Jóna Margrét Jónsdóttir og Ingibjörg Baldursdóttir, 2015:3).

Brjóstagjöf var merki um fátækt

Kúamjólk þótti besta fæða ungbarna, því feitari því betri

Þó svo að brjóstagjöf þyki hinn eðlilegasti hlutur í dag þá var það ekki alltaf þannig. Á 18. öld var sjaldgæft að mæður settu börn sín á brjóst og enn sjaldgæfara að þær gæfu börnum sínum móðurmjólkina lengur en fyrstu dagana. Það var talið merki um fátækt ef móðir gat ekki skaffað barni sínu kúamjólk og þurfti þar af leiðandi að hafa það á brjósti. Þá má nefna að mæður við sjávarsíðuna voru oft „nauðbeygðar“ til að gefa börnum sínum brjóstamjólk þar sem engar kýr voru til staðar. Kom það reglulega fyrir að bændur í nágrenninu sem áttu kú sáu aumur á þeim og gáfu mæðrunum mjólk til að fæða börnin þeirra (Dagný Heiðdal, 1988:67). Þrátt fyrir að kona hafi „neyðst“ til þess að hafa barn sitt á brjósti voru töluverðar líkur á því að hún hefði ekki mjólkað nægilega mikið fyrir ungbarnið. Til þess að geta framleitt næga mjólk þurfa konur að bæta við sig 6-800 kaloríum á degi hverjum. Oft var þröngt í búi og venjan var sú að konan sparaði matinn við sig til þess að bóndi hennar og börn fengju eins mikla næringu og til var. Töluverðar líkur eru því á að konur hafi verið svo vannærðar að framleiðsla brjóstamjólkur hafi aldrei náð sér á strik. Nýbakaðar mæður fengu ekki langan tíma til að liggja á sæng og þurftu þær mjög fljótlega að fara að sinna sínum störfum á heimilinu. Störf kvennanna voru ekki auðveld og hefur það án efa haft áhrif á framleiðslu móðurmjólkurinnar (Guðný Hallgrímsdóttir, 2001:61).

Næring ungbarna á 18. öld og afleiðingar

Fiskur og smjör var oft fyrsta fasta fæða ungbarna

Börnum var yfirleitt gefin kúamjólk þannig að henni var hellt í ask og fjöðurstafur, fóðraður með léreftsdulu, eða annað holt áhald eins og melgresi, var notað sem nokkurs konar sogrör. Ungabörn eru með mikla sogþörf og hafa því að öllum líkindum verið nokkuð snögg að ná tökum á að sjúga upp í sig kúamjólkina. Ásamt kúamjólk voru dúsur mikið notaðar til að fæða ungabörn. Þá var brauð og smjör eða kjöt, fiskur og fita tuggin saman og sett í léreftsdulu sem barnið saug svo eða japlaði á. Dulan hafði tvíþættan tilgang, annarsvegar næringarlegan tilgang og hins vegar til þess að hugga barnið og róa (Guðný Hallgrímsdóttir, 2001:61).

Meltingarfæri ungbarna eru mjög óþroskuð en fólk fyrr á tímum virðist ekki hafa gert sér grein fyrir því og gáfu börnum sínum því sama mat og fullorðin manneskja borðaði og helst sem mest. Mæður á Suðurlandi voru fljótari en mæður á Norðurlandi til þess að kynna börnin fyrir fastri fæðu. Sú fæða samanstóð yfirleitt af nýjum fisk með smjöri og jafnvel graut sem var gefinn mjög snemma. Á Norðurlandi var hefðin sú að ungabörn fengu yfirleitt ekki fasta fæðu fyrr en um þriggja mánaða aldur. Algengara var að börn við sjávarsíðuna fengu mat fyrr en þau sem bjuggu upp til sveita, ástæða þess er líklega sú að kýrkostur var algengari í sveitum en við sjóinn og börn gátu lengur nærst á kúamjólk. Mæður í sjávarplássum áttu oft auðvelt með að verða sér út um nýjan fisk og hann gáfu þær börnunum með miklu smjöri eða annarri fitu. Höfðu þessar matarvenjur oft í för með sér að börnin urðu óróleg, fengu magakrampa, uppköst og niðurgang og í verstu tilfellunum gat það endað með ungbarnadauða (Dagný Heiðdal, 1988:67-8).

Ungbarnadauði var mjög hár á Íslandi á 18 öld. Í rannsóknum sem gerðar voru á Íslandi og öðrum nágrannalöndum voru dauðsföll barna undir eins árs lang hæst hér á landi. Munaði rúmlega 150% milli Íslands og Frakklands sem var með næst hæstu dánartíðnina (Dagný Heiðdal, 1988:66). Fram kemur í grein Dagnýjar Heiðdal (1988:66) að á síðari hluta 19. aldar hafi verið mjög hátt hlutfall ungbarnadauða í Suður-Þýskalandi og þegar aðstæður barnanna voru skoðuð kom í ljós að mjög fá börn á svæðinu fengu að njóta móðurmjólkurinnar, en annarstaðar í Þýskalandi, þar sem brjóstagjöf var algeng var ungbarnadauði mun sjaldgæfari (1988:66).

Margar ástæður eru taldar hafa verið fyrir ungbarnadauðanum á Íslandi, þar má nefna lélegan húsakost, farsóttir og kulda. Skortur á móðurmjólkinni hefur án efa líka haft mikil áhrif þó ekki sé hægt að kenna mataræði ungbarnanna alfarið um ungbarnadauðann. Í grein Helga Skúla Kjartanssonar (1989:99) kemur fram að ólík hlutföll eggjahvítuefna milli brjóstamjólkur og kúamjólkur ásamt lægra hvítuinnihaldi brjóstamjólkur væri helsta ástæða þess að ekki skuli gefa ungabörnum óblandaða kúamjólk. Þar er einnig minnst á að natríummagnið er mun meira í kúamjólk en í brjóstamjólk, eða um þrefalt hærra. Til að geta unnið úr öllu þessu salti þyrftu börnin fjórfalt meira vatn heldur en börn sem fá móðurmjólk og ungabörn eru mjög viðkvæm fyrir salti fyrstu dagana, þar sem nýrun eru ekki orðin fullvirk. Ásamt því að fá ekki rétt samsetta næringu voru börnin einnig oft reifuð sem gerði það að verkum að þau svitnuðu mikið. Ungbarnið var því oft komið með vökvaskort sem gat dregið barnið til dauða (Helgi Skúli Kjartansson, 1989:99-100).

Þekkingarleysi á mannslíkamanum á þessum tíma hefur tvímælalaust haft áhrif á fæðuval mæðra á 18. öld. Engin móðir ætlar sér vísvitandi að valda börnum sínum sársauka og enn síður stuðla að dauða þess með því að gefa barninu mjólkurafurðir úr kúm eða aðra fasta fæðu í dúsum. Þær voru einfaldlega að gefa börnunum það sem þær héldu að væri best fyrir barnið og jafnvel bestu bitana sem til voru á bænum án þess að gera sér grein fyrir því að þær væru jafnvel að valda barninu skaða.

Heimildir

Dagný Heiðdal. (1988). „Þeir sem guðirnir elska deyja ungir“. Sagnir: Tímarit um söguleg efni, 9(1), 65-71.

Guðný Hallgrímsdóttir. (2001). Móðurást á 18. öld. Sagnir: Tímarit um söguleg efni, 22(1), 59-64.
Helgi Skúli Kjartansson. (1989). Ungbörn þjáð af þorsta. Sagnir: Tímarit um söguleg efni, 10(1), 98-100.

Jóna Margrét Jónsdóttir og Ingibjörg Baldursdóttir. (2015). Brjóstagjöf. Sótt af www.landlaeknir.is

Stappaður fiskur. (2020). [Ljósmynd].
https://islandsmjoll.is/blogs/fiskrettir/sodinn-fiskur
Kýr mjólkuð. (e.d.). [Ljósmynd]. https://is.pastureone.com/7507-how-and-how-many-times-to-milk-a-cow.html

Barn á brjósti. (e.d.). [Ljósmynd]. https://throunarmidstod.is/library/Files/Brjostagjof_kostir%20brjostagjafar.pdf

Hafrún Eva Kristjánsdóttir

BA nemi í þjóðfræði

Corrido hetjan Gregorio Cortez - Andrés Hjörvar Sigurðsson

Wed, 19 Apr 2023 13:03:46 GMT

Mexíkanar sem bjuggu við landamærin stafaði mikil ógn af bandarískum landvörðum (e. rangers) frá Texas sem beittu nágranna sína gríðarlegu ofbeldi. Grimmdarverk landvarðanna sköpuðu mikla andúð á amerísku yfirvaldi á svæðinu. Mexíkanar urðu samrýmdari fyrir vikið, en friðsælir menn á borð við Gregorio Cortez neyddust til að verja sinn rétt með byssu í hönd.

Í Rio Grande dalnum við landamæri Mexíkó og Texas sungu Mexíkanar Corrido söngva um átök Mexíkana og bandarískra Texasbúa, þar sem Mexíkaninn var oftast borinn ofurliði, en varði sinn rétt með skammbyssu í hönd.

Corrido þjóðlagahefðin í Mexíkó á rætur sínar og vinsældir að rekja til mexíkönsku sjálfstæðisbaráttunnar á 19. öld og blómstraði hún í munnlegri geymd. Í textunum kristallaðist það harðræði sem mexíkanska fólkið bjó við en jafnframt þjónaði Corrido hlutverki fréttamiðils þar sem margir íbúar Mexíkó voru ólæsir í þá daga (Lara, 2003, bls. 211).

Söngvarnir við landamærin fylgdu gjarnan mynstri þar sem hetjan er friðsæll karlmaður sem vex ásmegin þegar ógnvekjandi ytri öfl ógna friðsælum lifnaðarháttum hans og hann neyðist til að grípa til vopna. Hann á þó við ofurefli að etja. Í besta falli sleppur hann yfir landamærin en oftast er hann drepinn eða handsamaður. Erkitýpa þessara sagna sem sungnar eru í Corridolögunum var raunverulegur maður sem bjó í Rio Grande dalnum og hét Gregorio Cortez.

Söngvarnir um Gregorio Cortez byggja á sönnum atburðum og fjalla um það hvernig Cortez varð að alþýðuhetju eftir að hafa lent í átökum við bandaríska lögreglumenn og í kjölfarið lagt á ævintýralegan flótta. Þjóðfræðingurinn Amerigo Paredes gerði þeirri atburðarás góð skil í verkinu With his pistol in his hand: A border ballad and its hero (1986, bls. 55-104) og verður hún rakin hér.

Áætlað er að Gregorio hafi ferðast um það bil þrjú hundruð mílur á þremur dögum

Skotbardagi á hlaðinu

Sumarið 1901 heimsótti bandarískur fógeti bóndabæ Cortezar í Texas. Þar var á ferðinni Morris nokkur og fylgdarlið hans. Cortez og bróðir hans Romaldo stigu út til að ræða við gestina en Morris var að leita af hestaþjófi sem lýst hafði verið sem „meðalstórum Mexíkana”. Morris kunni ekki stakt orð í spænsku en einn af fylgdarmönnum hans, Boone Choate, var yfirlýstur sérfræðingur í mexíkönsku máli og þjónaði hlutverki túlks. Morris spurði Gregorio, í gegnum Choate, hvort Cortez hefði nýlega skipt eða fengið klár í viðskiptum við mann að nafni Andreas Villarreal. Raunin var sú að Gregorio Cortez hafði átt í viðskiptum við manninn, en ekki fengið klár heldur meri. Svaraði Cortez því spurningunni neitandi. Túlkurinn gerði sér ekki grein fyrir þýðingu orðanna svo Morris stóð í þeirri trú að Cortez væri að reyna að komast upp með glæp og tilkynnti því, í gegnum Choate, að bræðurnir Gregorio og Romaldo Cortez skyldu handteknir. Bræðurnir reyndu að mótmæla en tungumálaörðugleikarnir voru slíkir að Morris taldi mótmæli bræðranna vera ógn og skaut því Romaldo og reyndi því næst að skjóta Gregorio, en missti marks. Í sjálfsvörn brást Gregorio við með því að skjóta fógetann Morris til bana en Choate og hinir fylgdarmenn fógetans flúðu þá af vettvangi. Gregorio vissi fyrir víst að þeir myndu snúa aftur með liðsauka svo hann sá lítið annað í stöðunni en að leggja á flótta undan réttvísinni. Þetta var upphafið að flóttanum mikla sem átti eftir að gera Cortez að dýrlingi í augum samlanda sinna.

Flóttinn og bardaginn við Belmont

Cortez kom særðum bróður sínum, Romaldo, í skjól í næsta þorpi en hélt sjálfur af stað gangandi í norður. Sú ákvörðun reyndist skynsamleg þar sem lögreglumenn á svæðinu voru allir handvissir um að hann héldi í suður og freistaði þess að komast yfir landamærin. Eftir tæplega tveggja daga göngu hitti Cortez fyrir félaga sinn Martin Robledo og leitaði skjóls hjá honum. Hann var þó ekki óhultur til langframa enda voru lögregluyfirvöld ekki lengi að kreista út úr þeim sem þekktu til hvar Cortez var að finna.

Robert M. Glover fógeti og góðvinur Morris heitins hélt með fylgdarliði sínu að húsi Robledo til að handtaka Cortez, en úr varð það sem síðan hefur verið kallað „Bardaginn við Belmont“ (Paredes, 1986, bls. 67). Glover og fylgdarmenn hans umkringdu hús Robledo og hófu fyrirvaralaust skotárás á fólkið sem þar var inni. Gregorio, Robledo og elsti sonur hans svöruðu skothríðinni á meðan kona Robledos, ung börn þeirra og aðrir óvopnaðir heimilismenn skýldu sér fyrir skotunum. Svo fór að Gregorio Cortez skaut Glover fógeta til bana en jafnframt féll annar úr liði Glovers sem varð fyrir skoti liðsfélaga síns fyrir slysni. Í liði Cortezar hafði Ramón Rodriguez, heimilismaður í húsi Robledo, særst ásamt konu Robledo og voru þau öll handtekin af eftirlifandi lögreglumönnum, en Gregorio Cortez tókst að flýja.

Cortez hélt nú í suður í átt að Rio Grande dalnum og við bakka Guadalupe árinnar heimsótti hann kunningja sinn Cerefino Flores. Flores gaf Cortez skammbyssu og meri. Í kjölfarið reið Cortez á harðastökki um það bil 50 mílur frá bökkum Guadalupe að San Antonio fljóti. Merin örmagnaðist þá og drapst, enda hafði ferðalagið tekið meira en tvo daga án hvíldar. Í skjóli nætur tók Cortez aðra meri ófrjálsri hendi og hélt flóttanum áfram.

Að þremur dögum liðnum örmagnaðist seinni merin þannig Gregorio hélt för sinni áfram fótgangandi. Þrátt fyrir að vera hundeltur og eftirlýstur gekk hann óáreittur í gegnum bæinn Cotulla í Texas en flóttanum lauk loks þegar samlandi hans, sem var kallaður El Teco, bar kennsl á Cortez í grennd við sauðfjárbúðir nokkrar og leiddi yfirvöld til Cortezar sem gafst þá upp og var handtekinn í kjölfarið.

Eftir tíu daga var flóttinn á enda. Cortez hafði þá ferðast yfir 500 mílur, þar af um 120 mílur fótgangandi. Löggæslumenn sátu undir mikilli gagnrýni fyrir að hafa ekki náð að handsama hann fyrr. Þeir báru fyrir sig að Cortez færi fyrir miklu bófagengi og báðu um stuðning ríkisstjóra til að stöðva gengið. Er nánast hlægilegt að löggæslumennirnir hafi ekki náð að handsama Cortez fyrr, þar sem þeir höfðu aðgang að allri nýjustu tækni, lestum, símskeytum og símum, og réðu auk þess yfir miklum mannafla.

Réttarhöldin yfir Cortez reyndust vera góður vettvangur til að vekja athygli á því óréttlæti sem Mexíkanar í Texas og nágrenni máttu sæta. Fjáröflun fyrir hönd Cortezar sameinaði Mexíkana frá suðurbakka Rio Grande til San Antonio, ríka og fátæka, og Cortez varð að þjóðhetju.

Réttarhöldin

Eftir að Cortez var handsamaður lögðust margir Mexíkanar í Ameríku á eitt og hófu að safna fé til varnar Cortez. Var talið að hann myndi annars ekki hljóta sanngjörn réttarhöld (Garber, Matlock, Walkowitz, 1993, bls. 91–116). Á meðan á réttarhöldunum stóð var að mati kviðdóms ekki hægt að dæma Cortez fyrir morð enda beitti hann skammbyssu sinni í sjálfsvörn. Á endanum var hann þó dæmdur í fangelsi fyrir hestaþjófnaðinn.

Flestir fréttamiðlar bjuggust við snörpum réttarhöldum sem lyki með hengingu. Neikvæð umfjöllun bandarískra fréttamiðla um Cortez, sem stimpluðu hann sem lögregludrápara og brjálæðing, olli mikilli hrinu ofbeldis gagnvart Mexíkönum í Texas. Dæmi eru um að saklausir bændur hafi orðið fyrir barðinu á hengingarmúg sem sakaði þá um að vera í gengi Cortezar. Jafnframt lést bróðir Cortezar, Romaldo, á dularfullan hátt, á meðan hann sat í varðhaldi. Meðlimum í fjölskyldu Cortezar, þar á meðal þriggja ára syni hans, var haldið föngnum án ákæru í marga mánuði (Paredes, 1986, bls. 84-87).

Goðsögn í lifanda lífi

Fólkið frá Rio Grande dalnum man enn þann dag í dag eftir afrekum Gregorio Cortez, meira en heilli öld eftir atburðina frægu. Á þeim tíma hefur maðurinn orðið að þjóðsagnahetju sem sagan hefur mótað út frá raunverulegum atburðum. Það er æðasláttur Corrido tónlistar sem hefur haldið ímynd Cortezar á lífi í hugum fólksins.

Gregorio Cortez var ekki fyrr farinn í fangelsi en fólk hóf að syngja um hann söngva og fór saga Cortezar fljótlega að taka á sig sagnakenndan blæ. Í einni útgáfunni varð dóttir Abraham Lincolns Bandaríkjaforseta hugfangin af Cortez og sannfærði föður sinn um að náða hann. Cortez þótti lítið til þess koma og átti að hafa neitað aflausninni og segir sú saga að hann hafi síðan dáið í fangelsinu eftir að óvildarmenn hans eitruðu fyrir honum. Þetta verða að teljast stórkostlegar ýkjur, enda átti Lincoln enga dóttur. Einnig hefur verið skjalfest að Cortez hafi að lokum verið náðaður árið 1913 og dáið á heimili sínu í Texas árið 1916 (Paredes, 1986, bls. 97-104).

Ólíkt bandarískum þjóðsagnahetjum á borð við Paul Bunyan og John Henry, þá voru framúrskarandi hæfileikar Cortezar ekki meðfæddir. Hann bjó ekki yfir ofurkröftum heldur var hann friðsamur og duglegur vinnumaður og góð fyrirmynd. Þó var hann holdgervingur hörkutóls á landamærunum og eftir skotbardagann við Morris fógeta varð Cortez að bardagahetju. Hann varð að útlaga sem fólkið lofsöng, bandarískum yfirvöldum til mikilla ama. Sagan segir að menn hafi misst vinnuna eða jafnvel verið drepnir fyrir að syngja Corrido um Gregorio Cortez, en allir sungu þrátt fyrir það.

Heimildir

Garber, M., Matlock, J. og Walkowitz, R. (1993). Media Spectacles. New York: Routledge.
Lara, E. (2003) Salerion de San Isdro…’ El Corrido, El Narcocorrido y tres di sus categorías de análisis: El hombre, la mujer y el soplón. Un acercamiento etnográfico. Revista de Humanidades: Tecnológico de Monterrey,(15), 209–30.

Paredes, A. (1986). With his pistol in his hand: A border ballad and its hero (17. útg).
Austin: University of Texas Press.

Andrés Hjörvar Sigurðsson

Meistaranemi í þjóðfræði

Yðar hátign fjólublár - Ragnheiður Maísól Sturludóttir

Sun, 02 Apr 2023 12:54:19 GMT

Í stássstofunni í Windsor kastala hangir málverk af Georgi sjötta Bretakonungi. Konungurinn stendur með aðra höndina á mjöðm en í hinni hendinni heldur hann á stórum veldissprota. Hann er klæddur fjólubláum silkijakka og íburðarmikilli skikkju úr fjólubláu flaueli. Þegar Elísabet önnur, dóttir Georgs, var krýnd Bretadrottning var fjólublái liturinn einnig áberandi. Kórónan sjálf, sem er að hluta til fjólubláu flaueli, var látin hvíla á fjólubláum púða. Drottning bar að auki langa og glæsilega skikkju úr fjólubláu flaueli en skikkjuna má sjá á opinberri krýningarmynd drottningarinnar. Þessi konunglega notkun feðginanna á litnum fjólubláum er þó alls ekki ný af nálinni. Fjólublár hefur í gegnum aldirnar verið litur efri stétta, allt frá konungsfólki og keisurum, yfir til páfa og æðstu presta.

Flókið, langt og illa lyktandi ferli

Fornleifafræðingar hafa fundið vísbendingar um fjólubláa textíllitun sem talin er vera frá um 2000 árum fyrir Krist og því má rekja fjólubláa litinn allt að 4000 ár aftur í tímann. Textíllitun fyrri tíma byggði á notkun náttúrulegra efna á borð við plöntur og skordýr. Suma liti var auðveldara að kalla fram þar sem litaaðferðin var einföld og notaðist við algeng dýr eða plöntur úr nærumhverfinu. Það átti hins vegar ekki við um fjólubláan.

Fjólublár sjávarsnigill, sama tegund og notuð var til að búa til tyrian fjólubláan.

Fjólublái liturinn var fenginn úr sérstökum sjávarsniglum sem fundust aðallega við Miðjarðarhafið. Sagan segir að Herkúles hafi uppgötvað fjólubláa litinn þegar hann var á gangi með hundinum sínum á ströndinni. Hundurinn á að hafa japlað á snigli sem gerði það að verkum að hann varð allur fjólublár um kjaftinn (Podhjany, 2002). Það var flókið ferli að ná litnum úr sniglunum. Fyrst þurfti að brjóta snigilinn úr kuðungnum og því næst þurfti að draga æð með hvítum vökva úr sniglinum sjálfum.

Snigilinn þurfti að vera nokkuð stór svo það væri hægt framkvæma þessa aðgerð því erfitt var að draga æðar úr minni sniglum. Að lokum þurfti að ná vökvanum úr æðinni. Þegar þessu var lokið var textíllinn litaður og látinn liggja í sólinni. Sólin hafði þau áhrif að efnið breytti um lit og varð fyrst ljósgrænt, svo dökkgrænt, svo blágrænt, því næst blátt, svo rauðleitt og að lokum fjólublátt. Ólíkt hefðbundnum litum sem lýstust upp í sólinni virtist þessi litur dökkna og haldast sérstaklega vel í textílnum.

Ferlið var ekki einungis langt og flókið, heldur var það einnig talið sérlega illa lyktandi. Fnykur, sem minnti á sambland af hvítlauk og jurtinni djöflataði, lagðist yfir allt svo það var ekki á færi hvers sem var að lita textíl fjólubláan (Cooksey, 2013). Það var þó ekki einungis þetta langa, flókna og illa lyktandi ferli sem gerði fjólubláan textíl svo sérstakan. Til þess að ná 1,5 gr. af litarefni þurfti að verka um 12,000 snigla, en það magn dugði mögulega til að lita einn vasaklút (Podhajny, 2002). Það þurfti því ósköpin öll af sniglum með tilheyrandi vinnu til þess að lita alklæðnað. Fjólublár textíll var þar af leiðandi rándýr og einungis á færi þeirra allra ríkustu að klæðast. Mest var framleitt af litnum í borginni Tyre, sem nú tilheyrir Líbanon, og var litur hefðarfólksins því kallaður tyrian fjólublár.2]

Fjólublá lög

Í gegnum söguna hefur fjöldi fólks af æðri stéttum eignað sér litinn. Þegar Alexander mikli, konungur Makedóníu, komst til valda klæddist hann iðulega fjólubláum hökli utan yfir hvítan kyrtil. Fataval Alexanders var í raun pólitísk ákvörðun. Fötin sem hannvaldi sér að klæðast voru af óhefðbundnum toga.. Kyrtillinn var hefðbundinn makedónískur klæðnaður á meðan hökullinn var hefðbundinn persneskur klæðnaður. Persía var staðsett við Miðjarðarhafið og þar tíðkaðist að keisarar klæddust fjólubláu sem merki um vald sitt. Þegar Alexander hafði lagt undir sig Persíu klæddist hann fjólubláum klæðnaði í anda keisaranna til þess að sýna að hann væri nú konungur Persíu (Collins, 2012). Júlíus Sesar notaði fjólubláa litinn einnig í pólitískum tilgangi. Hann setti lög sem leyfðu aðeins fáum útvöldum að klæðast litnum á ákveðnum tíma. Því meira sem hann klæddist sjálfur fjólubláum, því minna leyfði hann öðrum að klæðast litnum (Nable, 2015). Þannig notaði hann litinn til þess að undirstrika stéttaskiptingu.

Eftir að landsvæðið í kringum Miðjarðarhafið tók upp kristna trú fóru æðstu prestar og páfar kirkjunnar einnig að klæðast fjólubláu, til merkis um vald þeirra. Í kjölfar trúarlegra stríða á 13. til 15. öld flúði sá hópur fólks sem hafði hvað mesta þekkingu og reynslu af fjólublárri textíllitun. Fólkið hefur í kjölfarið líklega sest að á landsvæði þar sem sjávarsnigillinn fannst ekki, því framleiðsla á litnum tyrian fjólubláum lagðist alfarið af í kringum 1453 (Cooksey, 2013). Þetta gerði fjólubláan textíl enn sjaldgæfari og verðmætari.

Byltingarkennd tilviljun

Árið 1856 dró til tíðinda í þessum efnum. Breski efnafræðineminn William Henry Perkin, þá aðeins 18 ára gamall, var hluti af teymi sem reyndi að framleiða lyf gegn malaríu. Tilraunirnar gengu ekki sem skyldi og Perkin endaði með svart efni í tilraunaglasinu, sem var ekki það sem teymið var að leita að. Perkin var þó forvitinn og ákvað að prófa sig áfram með efnið (Herman, 2001). Hann var með tilraunastofu heima hjá sér og gat því gert tilraunir óáreittur. Perkin prófaði að leysa svarta duftið upp í vökva og við það varð vökvinn fjólublár. Hann var séður og ákvað að prófa að nota fjólubláa vökvann til þess að lita smá bút af silki. Niðurstaðan leyndi sér ekki. Silkibúturinn varð fagurlega fjólublár og liturinn hélst vel í efninu þrátt fyrir þvott og sólarljós. Perkin vissi því að hann var með eitthvað sérstakt í höndunum. Textíllitun var stór iðnaður á þessum tíma og fram að þessu hafði öll textíllitun byggst á notkun náttúrulegra litarefna, líkt og vökvans úr sniglunum. Flest allir litirnir dofnuðu með tímanum og oftar en ekki var erfitt að nálgast náttúrulega hrávöru fyrir ákveðna liti. Uppgötvun Perkins gjörbreytti því textíliðnaðnum.

Sir William Henry Perkin á tilraunastofunni með fjólubláan efnisbút í höndunum. Málverk frá 1906 eftir Sir Arthur Stockdale Cope.

Perkins stofnaði verksmiðju sem framleiddi textílliti ásamt föður sínum og bróður. Til þess að kynna litinn sem eitthvað nýtt og spennandi ákvað Perkin að kalla hann ekki fjólubláan heldur purpurarauðan (e. mauve) (Ball, 2006). Það er óhætt að segja að purpurarauði eða fjólublái liturinn hafi komist í tísku. Liturinn var enn talinn litur hefðarfólks og það tók endurkomu hans fagnandi. Stuttu eftir að Perkin uppgötvaði fjólubláa litinn sást franska keisaraynjan Eugénie de Montijo í kjól sem litaður hafði verið í fjólubláum lit eftir Perkin en hún var tískufyrirmynd margra. Tveimur árum síðar klæddist Viktoría Bretadrottning fjólubláum kjól í brúðkaupi dóttur sinnar. Viktoría drottning tók í raun sérstöku ástfóstri við litinn. Frímerki með andliti hennar voru til að mynda fjólublá. Breska konungsfjölskyldan, hegðun hennar og stíll, hefur alltaf haft mikil áhrif á bresku þjóðina. Fjólublái liturinn var þar engin undantekning. Vegna Perkin var fjólublár textíll ekki lengur rándýr og fólk gat því klætt sig eins og hefðarfólkið og konungsfjölskyldan. Fjólublái liturinn varð svo vinsæll að sagt var að London hefði um tíma breyst í fjólublátt haf. Sælgætisframleiðandinn Cadbury's valdi líka litinn sem einkennislit fyrirtækisins til heiðurs Viktoríu drottningu. Áhrif Perkin á vinsældir fjólubláa litsins voru ótvíræðar (Mars, 2019).

Er framtíðin enn fjólublá?

Fjólublár textíll er ekki lengur rándýr og einungis á færi þeirra allra ríkustu. Þrátt fyrir að liturinn sé nú orðinn aðgengilegur öllum virðist hann ekki hafa misst merkingu sína sem litur konungsfólks. Meðlimir bresku konungsfjölskyldunnar sjást gjarnan skarta áberandi fjólubláum fötum og á það bæði við um þá meðlimi sem hafa fæðst inn í fjölskylduna og þá sem hafa gift sig inn í hana. Breska kórónan er enn að hluta til úr fjólubláu flaueli. Það verður áhugavert að sjá hvernig liturinn verður notaður í komandi krýningarathöfn Karls þriðja Bretakonungs, hvort konungurinn muni skarta fjólubláum lit á jafn áberandi máta og móðir hans og afi gerðu við sama tilefni og viðhalda þar með hugmyndinni um fjólubláan sem hinn konunglega lit.

Heimildaskrá:

Ball, P. (2006). Chemistry: Perkin, the mauve maker. Nature, 440(7083), 429. https://doi.org/10.1038/440429a
Collins, A. W. (2012). The royal costume and insignia of Alexander the Great. American Journal of Philology, 133(3), 371-402.
Cooksey, C. (2013). Tyrian purple: the first four thousand years. Science progress, 96, 171-186.
Herman, S. (2001). The purple past. Global Cosmetic Industry, 169(2), 16-17.
Mars, R. (þáttastjórnandi). (2010 - enn í gangi). The Secret Live of Colors (þáttur 340), 99% Invisible [hlaðvarp]. Radiotopia. https://99percentinvisible.org/episode/the-secret-lives-of-color/
Nabel, J. (2015). Venus’ boots and the shadow of Caesars in book 1 of Virgil’s Aeneid. Classical Quarterly, 65(2), 689-692. https://doi.org/10.1017/S0009838815000178
Podhajny, R. M. (2002). History, shellfish, royalty, and the color purple. Paper, Film and Foil Converter, 76(7), 20.

Höfundur

Ragnheiður Maísól Sturludóttir er MA nemi í þjófræði, myndlistarmaður og framleiðandi.

"Ekki ber alla að sama brunni“ Öflun neysluvatns í gamla sveitasamfélaginu - Gitta Krichbaum

Fri, 16 Sep 2022 23:28:46 GMT

Að geta aflað sér neysluvatns fyrir heimilið var eitt af grundvallarskilyrðum fyrir búsetu manna. Vatn þurfti fyrir menn og dýr. Gæði neysluvatns stjórnuðust af bragði og útliti þess, hvort það taldist vera drykkjarhæft eða nægilega gott til að nota það fyrir skepnur. Heimildir eru margvíslegar, frásagnir manna og kvenna í þjóðháttalýsingum og ævisögum, sem og skoðanakannanir Þjóðháttasafns Þjóðminjasafns Íslands en þær tengjast beint eða óbeint þessum þætti þjóðlífs 19. aldar. Sumir bæir áttu auðvelt með að nálgast vatn, hjá öðrum gat neysluvatnsöflun orðið erfið og vatnsvegurinn langur, einkum á vetrum. Í þessari grein er skoðaður aðgangur gamla sveitasamfélagsins að neysluvatni og leiðir sem voru farnar til að koma því heim í bæinn. Einnig er fjallað um áhöld og tæki sem og verklag sem var notað. Neysluvatn nýtist á ýmsan hátt en hér er eingöngu sú hlið skoðuð sem snýr að matseld, drykk og brynningu dýra. Fleiri heimilisstörf tengdust vatni eins og þrif og þvottur en ekki verður fjallað um þau hér. Að huga að neysluvatni var stór þáttur í lífsbaráttu Íslendinga fyrri tíma og hafði áhrif á líf og lífsgæði hvers heimilis. Það sem þótti sjálfsagt á einum stað þurfti að hafa mikið fyrir á öðrum og því er neysluvatnsöflun þess virði að skoða nánar.

Neysluvatn og gæði þess

Staðurinn þar sem neysluvatn fyrir heimilið var tekið kallast vatnsból, óháð því hvort um læk, lind, dý, brunn eða á sé að ræða. Í riti sínu Atli eður ráðagjörðir yngismanns um búnað sinn lagði Sr. Björn Halldórsson áherslu á þátt neysluvatns varðandi búsetu þegar hann ráðlagði hvernig ætti að velja sér bæjarstæði. „Fyrst skaltu velja gott vatnsból því flestum óþægindum er það verra ef þess er vant“ (1780: 33). Gott vatnsból var nauðsynlegt fyrir ábúendur og skepnur þeirra sem einnig þurftu vatn. Vatnsgæðin á jörðum voru þó misjöfn. Þegar Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson ferðuðust um Ísland upp úr miðri 18. öld söfnuðu þeir heimildum um margt sem var einkennandi fyrir hinar ýmsu sýslur landsins. Þar á meðal voru þeir að fjalla um drykkjarvatn og lýstu mismunandi gerðum vatns sem Íslendingum stóð til boða. Samtals tala þeir um sex mismunandi tegundir drykkjarvatns og skilgreina kosti og galla hverrar tegundar. Um jökulvatn segja þeir að menn drekki það ekki nema í neyð en hestar og aðrar skepnur drekki það. Mýravatn telja þeir vera barkandi á bragðið, litað og jafnvel með skán en telja það vera algengasta brunnvatn á landinu. Ár- og lækjarvatn kalla þeir bergvatn. Þeir álíta uppsprettu- og lindarvatn eftirsóttast þar sem það er tært og kalt. Í þessu sambandi aðgreina þeir kaldavesl frá fyrrgreindum tegundum, þar sem það frýs ekki á vetrum og heldur jöfnu hitastigi allt árið. Síðasta vatnstegundin sem þeir skilgreina er hveravatn sem menn notuðu til drykkjar þegar það hafði kólnað og var bragðlaust, þótt að brennisteinslykt hafi hugsanlega fylgt vatninu. (Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson, 1974: 68-69). Ljóst er út frá þeirra lýsingum að ekki var allt vatn af sömu gæðum, þó að hægt væri að nýta það sem neysluvatn, sumt eingöngu fyrir skepnur. Svo virðist að þessi skilgreining og notkun á vatnstegundum hafi haldist óbreytt á 19. öld. Aðgengi að þessum auði var misjafn frá náttúrunnar hendi og oftast þurfti einhverja fyrirhöfn að útbúa heimilinu vatnsból.

Öflun neysluvatns

Þjóðháttasafn Þjóðminjasafns Íslands útbjó spurningaskrá um neysluvatn og öflun þess sem var sent til aðila fæddum í kringum 1900. Spurningar eru nákvæmar og leiðandi og bera svörin þess merki að viðmælendur vildu geta svarað þeim flestum, þrátt fyrir að þekkja ekki allt af eigin reynslu. Því leynast innan um annars og þriðja stigs frásagnir. Með þeim fyrirvara eru þetta heimildir sem gefa mynd af lifnaðarháttum sveitafólks á 19. öld og fram á þá 20.

Aðferðir við að afla neysluvatns eða búa til vatnsból voru mismunandi og fólgnar í því sem bújörðin hafði upp á að bjóða. Þegar ekkert vatnsból var að finna á bújörðinni, eins og var stundum á heiðabýlum sem byggðust í kjölfar fólksfjölgunnar, þurfti að sækja neysluvatn á hestum yfir lengri eða skemmri veg (ÞÞ5181). Tunnur voru festar á klyfbera til þess og hesturinn teymdur, að vetri til var tunnan sett á sleða og dregin heim á bæ. Ef bæjarlækur var í námunda við sveitabæinn var útbúið þrep með því að grafa aðeins niður á hentugum stað. Oftast var steinhella lögð í þrepið og þannig myndaðist buna sem hægt var að setja fötu undir. Stundum var byggt skýli eða smáhýsi yfir þann hluta lækjarins sem neysluvatn var tekið úr, svokallað brunnhús eða lækjarhús (ÞÞ4900). Ef leiðin að lækjarhúsi var ekki of löng var jafnvel byggður gangur, svokallaður ranghali, frá bænum að vatnsbóli (ÞÞ5181). Sumir bæjarlækir voru jafnvel veittir heim á bæ. Slíkt hefur verið gert lengi og er minnst á þessháttar heimaveitu í Sturlunga Sögu (1946, I: 214). Í umsjá Húsasafns Þjóðminjasafns Íslands er bærinn Þverá í Laxárdal sem var byggður á árunum 1849-1870 og er þar slíkt fyrirkomulag viðhaft að rennandi vatn er leitt inn í hús (Guðmundur L. Hafsteinsson, 2008). Góðar, öflugar vatnslindir voru notaðar í sama tilgangi, veittar í hús þar sem rennsli var nægt, en einnig brunnhús reist yfir þegar lindin var nálægt bænum. Í kringum aðrar uppsprettur var hlaðið grjóti svo að vatnið safnaðist saman og hægt væri að sökkva fötu í (ÞÞ4898). Kaldavesl eða kaldavermsli, sem héldu jöfnu hitastigi allt árið, voru þær uppsprettur sem aldrei þrutu í frosti, þó utanhúss væru. Þurfti stundum að brjóta niður á rennandi vatn í frosti og var sumsstaðar stöng sett við vökina á vetrum svo að hún fyndist (ÞÞ4918).

Þegar ekki var hægt að komast í yfirborðsvatn eða langt var í næsta vatnsból þurfti að grafa brunn. Voru það bændurnir sjálfir eða aðrir sem voru glöggir á að lesa í landslagið, sem grófu fyrir brunninum. Guðmundur Þorsteinsson frá Lundi segir í Horfnir starfshættir og leiftur frá liðnum öldum að hann hafi „grafið a.m.k. 18 brunna heila en dýpkað eða endurgrafið 10“ (1990: 132). Sumir gerðu mikið úr hæfileikum sínum við vatnsleitina, hlustuðu hingað og þangað og reyndu að vera dularfullir áður en þeir fóru að grafa fyrir vatninu (ÞÞ4916). Í besta falli fylltist holan af tæru vatni. Það kom þó fyrir að brunnar fylltust af járnláarvatni/mýravatni sem var barkandi á bragðið og þótti ekki drykkjarhæft, nema fyrir skepnur. Var þá haldið áfram að leita að betri stað og því stundum fleiri en einn brunnur á bænum. Yfirleitt voru brunnar kringlóttir og klæddir að innan með grjóti, torfi eða moldarstrengjum, jafnvel viðarklæddir að hluta. Sumsstaðar var einfaldur hleri á hjörum yfir og vatn sótt með fötu úr eldhúsi (ÞÞ5029). Annarsstaðar var útbúin brunnvinda, sívalur trébútur með sveif og brunnfötu sem sumir kölluðu pontu (ÞÞ4935) og var fest með keðju eða reipi við brunnvinduna. Dýptin á brunnum var misjöfn eftir aðstæðum en varð að vera nógu djúp til að láta fötu síga ofan í vatnið, en gat verið allt að 20 álnir (12,5 m) að dýpt (ÞÞ5181). Til að gæta hreinlætis þurfti að hreinsa brunna árlega, jafnvel tvisvar á ári og var vatninu ausið upp og látið renna í á ný (ÞÞ4900).

Þar sem hreyfing á brunnvatni var lítil og almennt var talin hætta á því að brunnklukka/brúnklukka gerði mönnum mein, var oft silungur látinn vera í brunninum. „Átti hann að eyða öllum pöddum og óhreinindum úr vatninu“ (Jónas Jónasson, 1961: 475). Jón Árnason lýsir brúnklukku, vatnsketti og smokkormi í Íslenskum þjóðsögum og ævintýrum og segir þau eitruð og banvæn þeim sem gleypa þau en þau „leitast við að komast ofan í mann ef maður drekkur úr því vatni sem þeir [þau] eru í“ (1954, I: 625). Brunnar voru oft utan bæjar, en einnig eru dæmi þess að brunnar væru yfirbyggðir og tengdir við býlið. Bærinn Bustarfell í Vopnafirði sem er frá miðri 19. öld, í umsjá Húsasafns Þjóðminjasafns Íslands, er með brunnhús við fjósvegginn og hægt að komast þar á milli (Guðmundur L. Hafsteinsson, 2008). Var hér um auðvelda leið til vatnsöflunar að ræða, en flestir þurftu að leggja meira á sig til að bera vatn í bæinn.

Vatnsburður og notkun drykkjarvatns

Guðmundur Þorsteinsson heldur fram „að vatnsburður var mest ætlaður börnum, unglingum og öldruðu fólki eða þeim, sem einhver vöntun var í, líklega af því, að hann var auðlærður, krafðist ekki mikillar kunnáttu.“ (1990: 126). Tryggvi Emilsson lýsir raunum sínum að vetrarlagi, þá 14 ára að aldri:

Úti var fanndýptin svo yfirgnæfanleg að tuttugu og tvær tröppur voru ofan að vatnsbólinu og var um þetta leyti bætt við tröppu næstum daglega en fleki hafður yfir opinu og staur til að vísa á flekann. Það var erfitt að bera vatn í bæ og útihús upp þennan jökulstiga, en um annað var ekki að gera. (Tryggvi Emilsson, 1976: 147)

Svarendur spurningaskrám Þjóðháttasafn Þjóðminjasafns Íslands tengja vatnsburðinn oftast við fullorðna. Vinnukonur sáu um vatnsburðinn að sumri, vinnumenn að vetri. Einnig báru bændur vatn í bæinn, einkum í vondum veðrum (ÞÞ4900). Annar svarandi tekur undir og segir að annað hvort var það konan sem vann í eldhúsi, eða fjósamaðurinn sem sáu um að bera vatn í bæinn (ÞÞ4935) þannig að fast verklag virðist hafa verið komið á til þess að tryggja að alltaf hafi verið til nægilegt vatn. Vatn var borið í bæinn í tréfötum, einnig kallaðar skjólur. Léttari blikkfötur með eða án emeleringu virðast ekki hafa verið komnar í almenna notkun fyrr en eftir 1900. Vandamál með vatnsburðinn á vetrum var að vatn fraus í fötunum. Lítið vatn barst því í bæinn í einu, margar ferðir þurfti að fara og skipta um fötu „þegar þessi var orðin svo þykk af klaka að hún næstum lokaðist“ (Tryggvi Emilsson, 1976: 215). Vatnsgrindur voru notaðar til að gera föturnar stöðugri og halda þeim í hæfilegri fjarlægð frá fótum þess sem bar þær svo að minna vatn skvettist upp úr. Um er að ræða ferhyrnda grind úr grönnum rimlum, oft með einu eða tveimur styrktum hornum, sem lá ofan á fötubörmum. Þær voru notaðar þegar stutt var að bera vatnið (ÞÞ4916). Annað áhald sem notað var til vatnsburðar var vatnsberi eða ok, trébútur sem borinn var á herðum og náði út fyrir axlir. Tekið var úr fyrir hálsinum. Snærisspottar með krókum voru í endunum og krækt var í höldu/kilpu á vatnsfötunum, sitt hvoru megin, sem burðamaður eða -kona héldu í. „Vatnsberi, áhald, sem færði burðarþungann alveg á herðarnar og bolinn, var gott fyrir fullorðna, en gat aflagað skaðsamlega vöxt þeirra, sem ekki höfðu tekið út fullan þroska“ (Guðmundur Þorsteinsson, 1990: 128). Vatni var safnað í tunnu eða vatnskerald sem stóð í göngum eða eldhúsi (Hallgerður Gísladóttir, 2007: 17). Aðalmálið á vetrum var að geyma vatnið þar sem kuldi náði síst til. Hreinlætis var gætt eins og hægt var, vatninu ausið upp með sérstökum ausum sem báru mismunandi nöfn, skriffa, strympur eða kæna, eftir gerð og lögun þeirra (Sigríður Sigurðardóttir, 2017: 34). Þegar brynna átti kúm með vatni úr vatnstunnu á vetrum var vatninu ausið upp í sérstaka brynningafötu (ÞÞ5029), en rollur og hestar voru reknir að kaldavermslulindum (ÞÞ4916) eða tjörnum, fengu snjó, vatn úr ám eða barkandi mýravatn úr lélegum brunnum (ÞÞ4935).

„Vatnsburðurinn var eitt af eilífðarverkum fyrri tíðar og ávallt erfiður. Því var ekki bruðlað með vatn“ (Guðmundur L. Friðfinnsson, 1991: 130). Þjóðháttasafn Þjóðminjasafns Íslands útbjó einnig spurningaskrár um drykkjarföng og matargerð sem eru álíka leiðandi og spurningaskráin um neysluvatnið. Í svörum kemur fram að vatn var notað til drykkjar, oft blandað skyrmysu, en einnig sláturmysu og var þá kallað sýrublanda (ÞÞ6668). Þó virðast hefðir varðandi slíka drykki vera mismunandi, sýrublandan sumsstaðar eingöngu notuð við erfiðisvinnu, en annarsstaðar drukkin allt árið. Einnig var kaffidrykkja orðin algeng til sveita á 19. öld (Hallgerður Gísladóttir, 2007: 29). Kaffið var drukkið heitt, ef afgangur varð einnig kalt (ÞÞ6103). Vatn þurfti til að útvatna saltað kjöt eða fisk, helst undir bunu (ÞÞ5029), eða með því að láta matvælin liggja í vatni í fötu. Almennt talað var matur oftast soðinn (ÞÞ6102). Soðvatn af slátri var jafnvel notað áfram til matar (ÞÞ6530) eða drukkið heitt (ÞÞ7951). Vökvi sem hægt var að endurnýta fór því ekki til spillis.

Lokaorð

Að skoða vatnsbúskap sveitasamfélags 19. aldar á þennan hátt varpar ljósi á erfiðleika sem margir voru að fást við. Skilningur á gæðum vatnsins var til staðar af reynslu og þekkingu. Reynt var að nýta sem best það vatn sem bújörðin bjó yfir. Hjá sumum rann vatn inn í bæinn eða brunn allt árið og eru bæirnir Bustarfell og Þverá sem enn standa uppi eru dæmi um slíkan munað. Önnur bæjarstæði buðu upp á stutta göngu að brunn- eða lækjarhúsi. Oft þurfti þó að hafa meira fyrir öflun neysluvatns, jafnvel flutning á hestum eða sleðum um langan veg. Brunnar gáfu ekki alltaf af sér hreint og tært vatn, heldur gátu þeir einnig fyllst af mýravatni. Til þess að hægt væri að nýta góðan brunn ár eftir ár þurfti umhirðu, viðhald og hreinsun. Reynt var að vinna á móti skaðvaldi eins og brúnklukku/brunnklukku með náttúrlegum vörnum í formi silunga. Vatnsburður tengdist ákveðnu verklagi á bæjunum og voru menn og konur að bera vatn, þó munur væri þar á eftir færi og árstíðum. Þróaðar voru aðferðir við vatnsburð, vatnsgrindur eða ok notuð, sem léttu þeim sem báru verkið. Hreinlæti skipti máli þegar vatnið var geymt innanhúss í tunnum og staðsetning tunnunnar þannig að vatnið mundi ekki frjósa. Besta vatnið var nýtt fyrir menn og kýr, á meðan aðrar skepnur þurftu að bjarga sér sjálfar eða fengu vatn af lakari gæðum. Vatn var drukkið hreint eða bragðbætt með sýru og kaffi orðið algengur drykkur á 19. öld. Flestur matur var soðinn og var sumt soðvatn notað áfram til neyslu. Í greininni er lögð áhersla á aðferðir við öflun neysluvatns og er ljóst að ýmsar leiðir þurfti að fara í þeim efnum. Í framhaldinu væri vert að skoða jarðabækur og jarðlýsingar með tilliti til skráningar á brunnum til að fá betri mynd af lífsgæðum manna á fyrri tímum. Lítið er eftir af brunnum gamla tímans á bújörðum nú til dags, því „of seint er að byrgja brunninn þá barnið er dottið ofan í“.

Heimildaskrá

Björn Halldórsson. (1780). Atli eður ráðagjörðir yngismanns um búnað sinn. Prentuð að
Hrappsey.

Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson. (1974). Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar um ferðir þeirra á Íslandi árin 1752-1757. (Þýðandi Steindór Steindórsson; Þjóðhátíðarútgáfa, 2. bindi). Reykjavík, Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf.

Guðmundur L. Friðfinnsson. (1991). Þjóðlíf og þjóðhættir. (Formáli Þór Magnússon). Reykjavík, Bókaútgáfan Örn og Örlygur HF.

Guðmundur Þorsteinsson frá Lundi. (1990). Horfnir starfshættir og leiftur frá liðnum öldum.             (Formáli Kristján Eldjárn.) (2. útgáfa.) Reykjavík, Bókaútgáfan Örn og Örlygur HF.

Hallgerður Gísladóttir. (2007). Eldamennska í íslenskum torfbæjunum. Smárit Byggðasafns
Skagfirðinga V.

Jón Árnason. (1954-1961). Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. (1.-6. bindi, Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson önnuðust útgáfu). Reykjavík, Þjóðsaga hf.

Jónas Jónasson frá Hrafnagili. (1961). Íslenzkir þjóðhættir. (Einar Ól. Sveinsson bjó til prentunnar.) (3. útgáfa.) Reykjavík, Ísafoldarprentsmiðja H.F.

Sigríður Sigurðardóttir. (2017). Þrif og þvottar í torfbæjum. Rit Byggðasafns Skagfirðinga 2.

Sturlunga Saga. (1946). (Ritstj. Jón Jóhannsson, Magnús Finnbogason og Kristján Eldjárn). (1. bindi). Reykjavík, Sturlunguútgáfan.

Tryggvi Emilsson. (1976). Fátækt fólk. Reykjavík, Mál og menning.

Húsasafn Þjóðminjasafns Íslands
Guðmundur L. Hafsteinsson. (2008). Bustarfell í Vopnafirði. Sótt 08.04.2022 af             https://www.thjodminjasafn.is/media/utgafa/Burstarfell-i-Vopnafirdi-byggingarlysing-GLH-2008.pdf

Guðmundur L. Hafsteinsson. (2008). Þverá í Laxárdal. Sótt 08.04.2022 af             https://www.thjodminjasafn.is/media/utgafa/Thvera-i-Laxardal-byggingarlysing-GLH.pdf

Þjóðháttasafn Þjóðminjasafns Íslands
Svör við spurningaskrá 41, Neysluvatn og öflun þess
ÞÞ4898, ÞÞ4900, ÞÞ4916, ÞÞ4918, ÞÞ4935, ÞÞ5029, ÞÞ5181

Svör við spurningaskrá 50, Matargerð og matmálstímar
ÞÞ6530, ÞÞ6102

Svör við spurningaskrá 57, Drykkjarföng
ÞÞ6103, ÞÞ6668, ÞÞ7951

Höfundur

Gitta Krichbaum, BA nemi í þjóðfræði

Vökumenn fyrr og síðar - Ragnheiður Þ. Jónsdóttir

Mon, 16 May 2022 09:34:16 GMT

Á fyrstu dögum kristninnar í Svíþjóð eimdi enn eftir af heiðnum siðum. Þegar lagður var grunnur að byggingu kirkna var hefð fyrir því að færa fórnir líkt og í heiðnum sið. Lifandi dýr var grafið þar sem altarið átti að standa. Dýrin sem voru grafin í þessum sið voru kölluð Kyrkogrim á sænsku og Church Grim á ensku. Oftast var um lömb að ræða en þau áttu að tákna Krist. Lambið varð á þann hátt að verndara kirkjunnar. Fólk átti þess helst kost að sjá lambinu bregða fyrir þegar engin messuhöld voru. Ef líkmenn kirkjugarðsins sáu lambið átti það að tákna dauða barns sem yrði næst grafið í garðinum (Thorpe, 1851). Út frá þessari hefð þróaðist einnig sú trú manna að fyrsta manneskjan sem grafin væri í nýjum kirkjugarði yrði vökumaður hans og myndi vernda garðinn gegn djöflinum og öðrum óvættum. Þegar fram liðu stundir þótti þetta hins vegar of mikil kvöð fyrir eina mannssál og til að bjarga henni frá slíkri ábyrgð var tekið upp á því að grafa lifandi svartan hund sem staðgengil hennar í norðurhluta garðsins (Briggs, 1976; Tongue, 1970). Sál svarta hundsins átti að ráfa um á lóð kirkjunnar og kirkjugarðsins og vernda svæðið fyrir þjófum, skemmdarvörgum, nornum, galdramönnum og djöflinum sjálfum. Var það talinn vera slæmur fyrirboði að sjá svarta hundinn, táknaði það jafnvel dauða manns. (Briggs, 1976). Svipaða hefð mátti finna í Skotlandi, en þar var trú manna sú að síðasta manneskjan sem væri grafin í kirkjugarðinum, ætti að gæta hans eða þar til næsta manneskja yrði grafin þar og svo koll af kolli (Campbell, 1900).

Vökumenn í þjóðsögum Íslendinga

Í þjóðsögum Jóns Árnasonar má finna stutta lýsingu á vökumönnum. Þeir sem voru fyrst grafnir í kirkjugörðum fengu það hlutverk að gæta garðsins og taka á móti þeim sem síðar yrðu grafnir þar. Vökumenn rotnuðu ekki og þegar sást til þeirra voru þeir ýmist í rauðum eða grænum fötum. Þóttu þeir ófrýnilegir ásýndum og ekki var talið heppilegt að grafa ástvini sína nálægt leiði vökumanna því þar væri litla ró að finna. Í Görðum á Álftanesi átti að grafa lík og komu líkmennirnir niður á órotinn og rauðklæddan mann sem talinn var vera vökumaður garðsins. Hætt var við að taka gröfina og hefur enginn verið grafinn nálægt þessu svæði síðan (Jón Árnason, 1954).

Guðrún vökumaður

Hólavallagarður var tilbúinn til notkunar árið 1838 en stóð grafarlaus í einhvern tíma. Vandinn var tvíþættur. Í fyrsta lagi var fólk tregt til að fórna ástvinum sínum til fyrstu greftrunar í garðinum vegna þess að það fór ákveðið óorð af vökumönnum eins og kemur fram í þjóðsögum Jóns Árnasonar. Í öðru lagi þótti enginn nógu verðugur til að vígja garðinn því ekki þótti viðeigandi að hafa hátíðlega vígsluathöfn yfir fólki af lægri stéttum. Tómthúsmenn, ógiftar konur og vinnufólk sem látist hafði eftir að garðurinn var tilbúinn til notkunar var þess í stað jarðað við Kirkjubrú (Björn Th. Björnsson, 1988).

Eftir nokkra mánuði bauð Þórður Sveinbjarnarson háyfirdómari fram eiginkonu sína, Guðrúnu Oddsdóttur, sem vökumann yfir nýjum garði, en hún hafði látist nýlega eftir veikindi, tæplega sextug að aldri (Björn Th. Björnsson, 1988). Guðrún hafði glímt lengi við mikil veikindi sem lýstu sér með sífelldum hósta, uppköstum og var hún orðin örmagna af tæringu, lifraveiki og rýrnunarsótt (Þórður Sveinbjarnarson, 1916). Þegar Guðrún lést var Þórður þegar byrjaður að stíga í vænginn við danska ráðskonu þeirra sem hann svo giftist og eignaðist börn með.

En hver var þessi Guðrún? Guðrún þótti vera af fínu fólki komin. Faðir hennar, presturinn, var af lögmannsættum en móðir hennar af gömlum og virtum prestaættum. Guðrún hafði farið ung til mennta á Hvanneyri. Á Hvanneyri bjó hinn vel ættaði amtmaður Stefán Stephenson ásamt konu sinni. Þegar Stefán varð ekkjumaður gekk hann að eiga Guðrúnu sem hafði búið inn á heimili þeirra um árabil. Á heimili Stefáns og Guðrúnar var svo síðar ráðinn ungur maður sem átti að vera skrifari Stefáns en hann hét Þórður Sveinbjarnarson. Rúmum áratugi síðar deyr Stefán og ekki löngu eftir það fær Guðrún bréf frá Þórði sem staddur var úti í Kaupmannahöfn. Í bréfinu var bónorð og tók hún því skilyrðislaust. Guðrún eignaðist alls fimm börn, þrjú börn með Stefáni og tvö með Þórði ásamt því að koma að uppeldi fjölda stjúpbarna. Börn Guðrúnar létust öll ung að aldri úr ýmsum sjúkdómum og eins gefur að skilja gekk það mjög nærri henni. Var sagt að hún hefði upplifað harm og hugarvíl (Guðrún Rannveig Stefánsdóttir, 2019).

Ekki eru til nákvæmar lýsingar á persónuleika Guðrúnar eða útliti hennar. Í erfidrykkju föður hennar var því veitt athygli hversu fær matreiðslukona hún var (Guðrún Rannveig Stefánsdóttir, 2019). Þórði fannst að börn sín byggju yfir sama fríðleika, gáfum og sinnisfari líkt og móðir þeirra. Sagði Þórður dóttur sína vera t.d. „fljótfæra og fjöruga” (Þórður Sveinbjarnarson, 1916). Kannski á þessi lýsing að einhverju leyti við Guðrúnu Oddsdóttur þegar hún var upp á sitt besta.

Útför Guðrúnar

Útför Guðrúnar var afar fjölmenn, hún fór mjög hátíðlega fram og þótti hin besta skemmtun (Þorleifur Óskarsson, 2002). Guðrún var lögð til hinstu hvílu nyrst í garðinum og lét eiginmaður hennar reisa þar stóran og veglegan járnkross með mikilli áletrun og mynd af lampa með logandi eldi. Logandi lampi var í huga Forn-Grikkja tákn sálarinnar en í biblíunni var hann tákn sannleikans. Í táknfræði merkir lampinn bæði vöku og nótt og þykir það eflaust vel við hæfi í tilfelli Guðrúnar vökumanns (Björn Th. Björnsson, 1988).

Mynd nr. 2. Kross Guðrúnar Oddsdóttur í Hólavallakirkjugarði

Guðrún vökumaður varð Guðrúnu Rannveigu Stefánsdóttur mikill innblástur en hún gaf út nýverið ljóðabók sem ber heitið Vökukonan í Hólavallagarði. Er þar að finna æviágrip Guðrúnar sem og ljóð um Guðrúnu og aðrar konur sem hvíla í garðinum. Í bók Guðrúnar er ekki dregin upp drungaleg mynd af vökumanninum eins og erlendar og innlendar þjóðsögur gera. Vökukonunni er gefið göfugra hlutverk, nokkurskonar ljósmóðurhlutverk, nema í stað þess að taka á móti börnum er tekið á móti sálum sem munu hvíla jarðneskar leifar sínar í garðinum.

Vökumenn nútímans

Við stofnun Hólavallakirkjugarðs árið 1838 skipti stétt og staða þess sem átti að hvíla þar fyrstur miklu máli. Beðið var lengi með að taka fyrstu gröfina þar, því fáir þóttu nógu verðugir til að verða vökumenn. Ekki er hægt að segja að miklu jafnræði hafi verið gætt í þessu tilfelli. Við leit á vökumönnum frá ýmsum tímum kom í ljós að aldarfjórðungi eftir lát Guðrúnar Oddsdóttur vökumanns í Hólavallagarði var Soffía Helgadóttir frá Grísará fyrst jarðsett á Naustahöfða og því vökumaður þar (Kirkjugarðar Akureyrar, e.d.). Það sem vakti sérstaka athygli var að Soffía var sveitarómagi og á framfæri sveitarfélagsins (Gardur.is, e.d.). Samkvæmt þessu hefur það ekki einungis verið fólk af hærri stigum sem var valið í þetta hlutverk.

Þar sem vökumannshefðin hefur haldist fram á okkar daga er áhugavert að velta fyrir sér hvernig valinu hefur verið háttað síðastliðna áratugi. Byggðist valið á fyrsta nafninu á biðlistanum eða byggðist valið að einhverju leyti á stöðu hins látna? Á vefsíðu Kirkjugarða Reykjavíkurprófastdæma (KGRP) kemur fram að það hafi verið trú manna að sá fyrsti sem væri grafinn í nýjum kirkjugarði yrði vökumaður hans. Svo er vísað í texta úr þjóðsögum Jóns Árnasonar þar sem fyrirbærinu er lýst nánar. Ekki er farið út í hvernig valinu er háttað nú til dags. Sú sem hér ritar hafði samband við skrifstofu KGRP og spurðist fyrir um hverjar venjurnar hefðu verið við vali á vökumönnum síðastliðna áratugi. Í svari frá KGRP voru þrír vökumenn tilgreindir og greint var frá því hvernig þeir urðu fyrir valinu.

Fyrsti maðurinn sem var nefndur var forstjóri og jarðsettur fyrstur manna í Gufuneskirkjugarði árið 1980. Hann var lengi formaður stjórnar KGRP og mjög umhugað um að Gufuneskirkjugarður tæki við af Fossvogskirkjugarði sem þá var að verða fullsettur. Hann var valinn vökumaður vegna þess að hann lést um það leytið sem garðurinn var tilbúinn og einnig vegna áhuga hans á Gufuneskirkjugarði og málefnum kirkjugarða almennt. Annar maðurinn sem var nefndur var málarameistari og jarðsettur fyrstur manna í duftgarðinum í Kópavogskirkjugarði árið 2006. Hann var valinn því það lá fyrir grafartökubeiðni á duftkeri hans og fjölskyldan vildi að hann yrði jarðsettur í duftgarðinum. Taldi stjórn KGRP að það væri tímanna tákn að vökumaður væri í duftkeri. Fjölskyldan samþykkti tillögu KGRP fúslega. Engin tengsl voru á milli starfsfólks og stjórnar KGRP við fjölskyldu hans. Síðasti maðurinn sem var nefndur var fyrrum forstjóri hjá KGRP og jarðsettur fyrstur manna í Sóllandi duftreiti árið 2009. Hann var valinn vegna þess að hann var brenndur um það leyti sem hægt var að taka Sólland í notkun. Hann var talsmaður líkbrennslu og skrifaði í blöð um þann útfararsið (Þórsteinn Ragnarsson, persónuleg samskipti, 7. október, 2019).

Þessar upplýsingar gefa til kynna að valið á þessum tilteknu vökumönnun hefur ekki verið byggt á tilviljun einni saman. Voru þetta einstaklingar í tiltölulega afgerandi stöðum og höfðu tveir þeirra bein tengsl við KGRP og voru einnig áhugamenn um málefni kirkjugarða.

Vökumannshefðin

Mynd nr. 3. Teikning sem sýnir Reykjavík á 18. öld.

Vökumenn í evrópskum þjóðsögum koma öðruvísi fyrir en vökumenn sem eru nær okkur í tíma og þá sérstaklega samanborið við Ísland. Hlutverk vökumanna í Evrópu, hvort sem um var að ræða menn eða dýr, var helst að vernda kirkjuna, lóðina sem kirkjan stóð á og ekki síst kirkjugarðinn sjálfan gegn þjófum og allskyns óvættum. Ef lömbin eða svörtu hundarnir birtust mönnum í kirkjugörðunum var það fyrirboði um dauða. Það var ekki hluti af trú manna að þessir vökumenn ættu að taka á móti látnu fólki sem í garðinum átti að hvíla. Þó vökumenn í þjóðsögum Jóns Árnasonar hafi verið ófrýnilegir ásýndum var þó huggun í því að þeir áttu að taka á móti þeim sem síðar yrðu grafnir þar.

Sá vökumaður sem líklegast hefur fengið mestu athyglina er Guðrún Oddsdóttir háyfirdómarafrú. Kannski vegna þess að það þótti mikill viðburður að byggja nýjan kirkjugarð í Reykjavík og eflaust hefur það vakið athygli að vökumaður hins nýja garðs væri kona. Með tilkomu Guðrúnar fór að bera á rómantískari og jákvæðari hugmyndum um vökumannshlutverkið sem lifa allt fram á okkar daga.

Þó vökumannshefðin hafi haldið sér fram til þessa dags þá er lítið rætt um þetta hlutverk opinberlega eða hvernig valinu er háttað. Það er þá einna helst inn á vefsíðum kirkjugarðanna þar sem er stuttlega tilgreint hver vökumaður tiltekins garðs sé. Vökumannshlutverkið virðist ekki hræða aðstandendur eins og áður fyrr en þá taldi fólk það skelfileg örlög að látnir ættingjar þeirra yrðu vökumenn.

Í þessari samantekt má sjá töluverðar breytingar á vökumannsfyrirbærinu. Ímynd vökumannsins hefur mýkst og tekið á sig nokkurskonar ásjónu engils. Vökumaðurinn er ekki lengur álitinn ófrýnilegt fyrirbæri heldur sem hlý og umhyggjusöm vera. Má því draga þá ályktun að trúin á hinn illskeytta vökumann eins og hann kom fyrir í íslensku þjóðsögunum hafi fjarað út að mestu og tími hans sé liðinn.

Heimildaskrá

Björn Th. Björnsson. (1988). Minningarmörk í Hólavallagarði. Mál og Menning.

Briggs, K. (1976). An Encyclopedia of Fairies. Pantheon Books.

Campbell, J. G. (1900). Superstitions of the Highlands and Islands of Scotland. James MacLehose and sons.

Gardur.is. (e.d.). Soffía Helgadóttir frá Grísará, sveitarómagi. https://gardur.is/einstakl.php?nafn_id=282460&sumarblom_help=&umhirdu_beidni_help=

Guðrún Rannveig Stefánsdóttir. (2019). Vökukonan í Hólavallagarði. Forlagið.

Jón Árnason. (1954). Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri I (ný útgáfa). Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson önnuðust útgáfu. Þjóðsaga.

Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæma. (e.d.). Fossvogskirkjugarður. http://kirkjugardar.is/sida.php?id=1&width=2048&height=1152

Thorpe, B. (1851). Northern mythology: Comprising the principal, popular traditions and superstitions of Scandinavia, North Germany and the Netherlands (Vol. 2). https://www.scribd.com/document/54404415/BENJAMIN-THORPE-NORTHERN-MYTHOLOGY-VOL-2

Tongue, R. L. (1970). Forgotten Folk-Tales of the English Counties. Routledge and Kegan.

Þorleifur Óskarsson. (2002). Saga Reykjavíkur í þúsund ár 870-1870. Fyrri hluti. Iðunn.

Þórður Sveinbjarnarson. (1916). Æfisaga Þórðar Sveinbjarnarsonar háyfirdómara í landsrjéttinum. Sögufjélag.

Myndir

Svartur hundur. (2020). The Serpent‘s pen. David Castleton blog. https://www.davidcastleton.net/black-dog-legends-england-britain-ghosts-hellhounds/

Kross Guðrúnar Oddsdóttur í Hólavallakirkjugarði. (2020). Nord News. https://nord.news/2020/08/23/holavallagardur-the-original-cemetery-in-reykjavik/

Paul Gaimard. (1835). Rue principale de Reykjavík. En danois Hoved gaden. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaimard16.jpg

Um höfundinn

Ragnheiður Þórdís Jónsdóttir, BA nemi í þjóðfræði.

Örnin gegnum aldirnar: kynskipting, náernir og opinn þarfagangur - Guðlaug G. I. Bergsveinsdóttir

Mon, 04 Apr 2022 16:28:06 GMT

Í aldaraðir hefur mannkynið horft til himins og á fuglana sem þar svífa um. Einn af þeim sem við höfum lengi haft sérstakt dálæti á að tala um, pæla í og spinna inn í sögur er örninn. Hér á landi er það haförninn (Haliaeetus albicilla) sem skrifað er um. Rétt eins og ísbjörninn er örninn nokkurs konar raunveruleg þjóðsagnavera, vera sem er án alls vafa til í raunveruleikanum, en sögurnar eru oft og tíðum blandaðar göldrum og yfirnáttúrulegum atburðum.

Örninn hefur lengi verið tengdur konungdómi og guðum. Í norrænni trú breytti Óðinn sér til dæmis í arnarlíki þegar hann drakk og stal Suttungamiði, eða skáldamiðinum.[1] Að sama skapi hefur kollegi hans Seifur einnig breytt sér í örn þegar honum hentar, og merki hans talin vera örninn og þrumufleygur.[2] Ofan á það finnst hann í fjölda skjaldamerkja fyrir konungsfjölskyldur og keisaradæmi út um allan heim.[3]

Nú í dag skrifum við um örninn í karlkyni, en það hefur ekki alltaf verið svo. Þegar Jón Árnason skrifar þjóðsögur sínar segir hann að rithátturinn hafi breyst og farið frá því að vera karlkyns og yfir í kvenkyns, því ritar hann iðulega um „örnina“ í kvenkyni. Hann bætir því einnig við að assan sé fugla stærst og fuglakóngur sem haldi tign „þrátt fyrir breytt kyn“,[4] sem er nú eins gott. Nokkrum öldum áður skrifar Jón lærði um örninn og þá var það einnig tilviljanakennt hvort kynið hann notar. Hann segir einnig að mælt sé að „hún verði 900 ára gömul og kaste ellibelgnum í skýjum uppi og svo verði að ferskri.“[5] Það er talið vera fyrir stórtíðindum ef „þrjár arnir fljúga hver á eftir annarri“[6] en sveimandi ernir vita aftur á móti á mannadauða.[7]

Jón Árnason skrifaði talsvert um þennan merka fugl. Hann segir frá því að þegar „örnin“ fljúgi þurfi hún alla sína orku og rembist svo mikið að „þarfagangur“ hennar standi opinn. Músarrindill, einn minnsti fugl landsins, sækir þá að henni að aftan og reynir að fljúga inn um opið til að særa örnina. Því til sanninda bætir Jón við að arnir hafi fundist með dauðan músarrindil í þarfaganginum.[8] Að auki tók hann fram að það væri talið ógæfumerki að skjóta örn, en „hamingjusamt sé henni hjálpað“[9] og tók fyrir tvö dæmi sem örninn gæti þurft aðstoð við. Annað var á þá leið að stundum gæti örn komið sér fyrir á árbakka með það í huga að veiða lax, héldi sér þá í bakkann með einni kló og krækti í laxinn með hinni. Einmitt þannig ætti hann síðan til að festast ef laxinn væri of stór, því þegar örn hefur krækt í eitthvað getur hann ekki losað takið svo auðveldlega. Það var því talið lánsamt að hjálpa erni sem væri fastur svona. Hitt dæmið var um gogg eða skolt fuglsins. Efri skolturinn gæti beygst og tekið upp á því að vaxa niður fyrir neðri skolt. Þá á að höggva eða tálga krókinn af, og mun assa verða þakklát fyrir þá aðstoð.[10]

Hættulegir fólki?

Einnig eru til sögur af því hvernig ernir herja á fólk. Sigfús Sigfússon skrifar um hvernig ernir sem komist í lík verði óðir í mannakjöt.[11] Hann segir frá því hvernig örn einn átti hreiður nálægt ákveðinni leið þar sem maður lést og komst örninn í lík hans. Það kom honum á bragðið með að smakka mannakjöt og eftir þetta réðst hann á fólk sem átti leið um, öllum til mikils ama.[12]

Ein frægasta sagan af erni sem herjaði á fólk, og er ekki þjóðsaga, er ef til vill hin svokallaða Skarðssaga. Í henni segir frá því þegar Ragnheiður Eyjólfsdóttir á Skarði á Skarðsströnd var hrifin upp af erni, aðeins tveggja ára gömul. Örninn greip hana og flaug í átt að Krossfjalli, þar sem vitað var að hann ætti hreiður, en fljótlega kom í ljós að hann gat ekki haldið flughæð vegna þyngslanna. Maður á bænum hafði riðið á eftir þeim og tókst að slengja stöng í væng arnarins, sem þurfti þá að setjast og sleppa stúlkunni, en henni var ekki meint af þessu ævintýri fyrir utan nokkrar skrámur.[13]

Gagnleg: hægt að nýta til að fá betra minni OG hræða óvini þína!

Hægt er að nýta örninn á ýmsa vegu. Sagt var að drepsóttir væru illar verur sem hægt væri þó að verjast með því að drepa erni, taka þá og menn „flógu svo belgi af þeim, tróðu þá upp og hengdu þá í fjárhúsum sínum“ og átti það að vera vörn gegn fjárpestum. Að sama skapi var hægt að hengja upp arnarkló í smiðjum til að verjast illum öndum[14] og væri hún höfð í „smiðjusveifinni“ og haldið um hana þegar blásið væri myndi smiðjan aldrei brenna.[15]

Fjaðrir arnarins eru að sama skapi gífurlega gagnlegar. Samkvæmt Jóni Árnasyni er hægt að glepja fólki sjónir með því að taka fjöður úr vinstri væng og leggja undir dýnu sem viðkomandi situr á.[16] Sigfús benti einnig á að drykkju börn mjólk gegnum fjöðurstaf af erni yrðu þau afar minnisgóð. Ásamt því var hægt að taka fjöður úr arnarvæng, þó ekki tekið fram hvorum þeirra, brenna hana og sáldra öskunni yfir höfuð manns og myndi það koma í veg fyrir að hann yrði andvaka.[17]

Örninn hefur einnig verið tengdur göldrum, en illir andar, draugar og sendingar galdramanna voru oft í arnarlíki. Maður einn lenti til dæmis í því að verða fyrir árás af hendi slíkrar veru, en tókst þó að henda steinum í átt að erninum sem hafi þá „kveðið við með mannhljóði og horfið svo“ og taldi hann þá sendingu koma frá útilegumönnum.[18] Að sama skapi var annar maður sem varð fyrir þeim ósköpum að vera tekinn hálstaki af draugi í arnarlíki og kafna næstum[19] og enn annar þar sem örninn, eða sendingin, settist á höfuð hans og klóraði illa.[20]

Eitt dæmi um illan anda í arnarlíki kemur frá Sigfúsi. Á bæ einum var guðhrædd vinnukona sem virti hvíldardaginn heilagan, ólíkt öðrum guðlausum vinnuölkum á bænum. Eitt sinn heyrði hún örn, sem var í raun illur andi í arnarlíki, kveða vísu yfir bænum og gat hún flúið burtu áður en heljarinnar skriða féll yfir hann, til að refsa hinum guðlausu.[21]

Önnur áhugaverð saga um sendingu eða illan anda kemur frá Ólafi Davíðssyni. Þar er sagt frá séra Ásgeiri prestlausa sem var nefndur svo því hann var settur frá embætti sínu „fyrir ýmsa óknytti“. Hann bað um að Þórir nokkur tæki við af sér en sá neitaði. Ásgeir reiddist og heitaðist við Þóri, fór svo víða og andaðist að lokum. Þegar það gerðist var Þórir á útlendu skipi og sáu skipverjar þá fugl, keimlíkan erni, koma fljúgandi í átt að þeim. Hann var sagður með hræðileg augu og sagði skipstjórinn að „hefndaraugu væru í þessu dýri til einhvers“. Aðsóknin var talin beinast að Þóri, því hann féll í dá og gat ekki hreyft sig. Til að hann myndi ranka við sér þurfti þó ekki annað en að snerta hann. Eitt sinn fékk hann þó aftur svona aðsvif þegar hann var á ferðalagi yfir heiði nokkra og þorði piltur sem var með honum í för ekki að snerta hann, því hann sýndist svo hræðilegur. Þegar menn komu að honum aftur var hann dauður, lík hans allt blátt og blóðugt. Ekki fylgir sögunni hvort þessi aðsvif hafi byrjað með aðsókn arnarins eða hvort var talið að örninn hefði ráðist á hann þegar hann var varnarlaus, liggjandi á heiðinni.[22]

Af öllu þessu má sjá að haförninn hefur haft fjölþætta merkingu og not gegnum aldirnar, en er iðulega tengdur við guðdóm og galdra. Sendingar og illir andar létu sjá sig í hans líki og var hann talinn hættulegur fólki af ýmsum ástæðum. Sumar voru rótgrónar í raunveruleikanum og aðrar áttu rætur í hinu yfirnáttúrulega, en allar jafn gildar.

Tilvísanir

[1] Snorri Sturluson, Skáldskaparmál, 45.
[2] George E. Mylonas. The Eagle of Zeus, 203.
[3] Eagle (heraldry)
[4] Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, I, 611
[5] Viðar Hreinsson, Jón lærði og náttúrur náttúrunnar, 596
[6] Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, II, 536
[7] Sigfús Sigfússon, Íslenskar þjóðsögur og sagnir, IV, 243
[8] Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, I, 611
[9] Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, V, 482
[10] Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, I, 611
[11] Sigfús Sigfússon, Íslenskar þjóðsögur og sagnir, IV, 240
[12] Sigfús Sigfússon, Íslenskar þjóðsögur og sagnir, VIII, 210
[13] Ótilgr. höfundur. Örn rændi tveggja ára barni, 201.
[14] Sigfús Sigfússon, Íslenskar þjóðsögur og sagnir, IV, 326
[15] Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, I, 613
[16] Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, I, 613
[17] Sigfús Sigfússon, Íslenskar þjóðsögur og sagnir, V, 30
[18] Sigfús Sigfússon, Íslenskar þjóðsögur og sagnir, VII, 254
[19] Sigfús Sigfússon, Íslenskar þjóðsögur og sagnir, VIII, 93
[20] Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, III, 601
[21] Sigfús Sigfússon, Íslenskar þjóðsögur og sagnir, I, 49
[22] Ólafur Davíðsson, Íslenzkar þjóðsögur, I, 315

Heimildaskrá

Ritaðar heimildir
George E. Mylonas. The Eagle of Zeus. The Classical Journal. 41. árg., 1946, bls. 203.
Jón Árnason. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. 1.-5. bindi. Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson önnuðust útgáfuna. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1954.
Ólafur Davíðsson. Íslenzkar þjóðsögur. 1. bindi. Bjarni Vilhjálmsson sá um útgáfuna. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1978.
Sigfús Sigfússon. Íslenskar þjóðsögur og sagnir. 1.-8. bindi. Óskar Halldórsson bjó til prentunar. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1982.
Snorri Sturluson. Skáldskaparmál. Snorra-Edda. Heimir Pálsson sá um útgáfuna. Reykjavík: Mál og menning, 2003, 45-46.
Viðar Hreinsson. Jón lærði og náttúrur náttúrunnar. Reykjavík: Lesstofan, 2016.
Ótilgreindur höfundur. Örn rændi tveggja ára barni. Lesbók Morgunblaðsins. 18. árg., 1942, bls. 201-202.

Heimildir – af netinu
Eagle (heraldry). Sótt 8. nóvember 2021:
https://en.wikipedia.org/wiki/Eagle_(heraldry)

Myndir
Mynd 1: White-tailed eagle gathering in Oder Delta presents magnificent spectacle, sótt 8. nóvember 2021:
https://rewildingeurope.com/news/white-tailed-eagle-gathering-in-oder-delta-presents-magnificent-spectacle-2/
Mynd 2: Haförninn, mynd tekin af Daníel Bergmann, sótt 8. nóvember 2021: https://fuglavernd.is/tegundavernd/haforninn/

Um höfundinn

Guðlaug Guðmunda Ingibjörg Bergsveinsdóttir er þjóðfræðingur og framkvæmdastjóri Össuseturs Íslands ehf.

Nornirnar í Canewdon - Ragnheiður Þ. Jónsdóttir

Sun, 06 Mar 2022 12:01:25 GMT

Þjóðtrú Íslendinga hefur í gegnum tíðina verið rík af allskyns sögnum af furðufyrirbærum og yfirskilvitlegum hlutum sem gengu manna á milli. Sagnirnar voru stundum sagðar til skemmtunar og stundum sem víti til varnaðar. Þar má nefna draugasagnir um móra og skottur sem ásóttu menn sem ekki komu þeim til aðstoðar í lifanda lífi. Ekki má heldur gleyma sögnum um huldufólk og álfa í steinum sem voru ýmist vinveittir eða fjandsamlegir fólki. Á 18. öld þegar upplýsingin kom til skjalanna komu fram efasemdarmenn sem sögðu að þjóðsögur stönguðust ekki aðeins á við vísindin heldur væru hreinlega heimskulegar. Þó Íslendingar upp til hópa trúi kannski ekki efni þjóðsagnanna í dag virðast ýmsir vera opnir fyrir möguleikanum á að það sé eitthvað meira á bakvið tilveruna en við sjáum og heyrum. Leifar af þjóðtrúnni hafa fylgt okkur inn í nútímann og skýrasta dæmið um það er þegar álfatrú hefur áhrif á framkvæmdir ríkisstofnana eins og Vegagerðarinnar. Í þjóðsagnasöfnum Íslendinga má finna sagnir um galdramenn en eitt af því sem náði ekki að festa rætur í íslenskri sagnahefð voru sögur af nornum og trúin á mátt þeirra. Í þessari grein verður sagt frá nornatrú á Englandi og hvernig birtingarmynd hennar náði að heltaka heilt þorp á 20. öldinni.

Nornirnar í Canewdon

Mynd nr. 1. Gata í Canewdon frá fyrri hluta 20. aldar

Enski þjóðfræðingurinn Eric Maple (1916-1994) sýndi göldrum og nornum mikinn áhuga og lagði stund á rannsóknir í þeim efnum. Faðir hans var áhugamaður um þjóðfræðileg málefni og móðir hans var miðill. Má því segja að uppvöxtur Maple hafi mótað framtíð hans talsvert (Smith, 1995).

Veturinn 1959-1960 rannsakaði Maple þorp í Essex sem heitir Canewdon og var alræmt fyrir nornatrú og galdra. Hafði þessi átrúnaður verið við lýði í hundruð ára en hafði að mestu lagst niður þegar Maple hóf rannsóknir sínar. Hann fann eitt dómsmál um meinta galdra frá 16. öld. Ekkja í þorpinu var dæmd til dauða fyrir að leggja álög á ungbarn sem dó. Konan var þó á endanum sýknuð (Maple, 1960).

Nornir í þvottabala

Til eru á prenti nokkrar þjóðsögur um nornirnar í Canewdon og segja þær frá ýmsu sérkennilegu. Í einni sögunni segir að á meðan kirkjuturninn stendur verða sex nornir í þorpinu. Í hvert sinn sem steinn fellur frá turninum mun norn deyja og önnur koma í hennar stað. Ein af nornunum sex verður eiginkona prestsins og önnur eiginkona slátrarans. Þeir sem ganga í kringum kirkjuna á miðnætti verða þvingaðir til að dansa við nornirnar. Ein sagan segir frá því að norn hafi farið yfir ána, stolið bjöllu úr kirkjunni og farið aftur yfir ána í þvottabala og notað fjaðrir sem árar. Maður einn kom auga á nornina og þá lagði hún á hann álög að hann skyldi minnislaus verða um þennan atburð. Það var ekki fyrr en maðurinn heyrði í kirkjubjöllum löngu síðar að atburðurinn rifjaðist upp fyrir honum (Maple, 1960).

Mynd nr. 2. Teikning af kirkjunni í Canewdon

Maple gaf sig á tal við elstu íbúana sem enn mundu þann tíma þegar norna- og galdratrúin var við lýði. Voru frásagnir um fólk sem sáu nornir á lóð kirkjunnar og gátu þær lamað fólk með augnaráðinu einu saman. Stundum sáust þær sigla á ógnarhraða í þvottabala eftir ánni og stundum taldi fólk sig hafa heyrt þytinn í loftinu þegar þær flugu framhjá. Nornir birtust stundum í líki hvítrar kanína og var talið stórhættulegt að snerta þær. Til að koma í veg fyrir að börn yrðu fyrir álögum norna voru börnin látin dansa í kringum kirkjuna. Viss svæði í þorpinu fengu nöfn tengd nornum eins og The Witch‘s Field. Á akrinum átti norn að vera grafin. Engin uppskera vex við gröfina en þar er urmull af froskum. Nornin átti að hafa breytt sér í frosk og ætlað að endurheimta krafta sína í gegnum aðra froska sem kæmu til hennar (Maple, 1960).

Hvítu mýsnar

Konur sem voru illa liðnar í þorpinu fengu á sig ásakanir um að vera nornir. Maple tók viðtal við konu sem lýsti því yfir að nágrannakona hennar hefði verið norn. Sagði hún frá því að nágrannakonan hafi reglulega birst sem einskonar draugur við rúmgafl konunnar þegar hún var barn. Í síðasta skiptið sem hún birtist heyrðist brothljóð og sýnin hvarf. Konan komst svo að því að nágrannakonan hefði dáið þá nótt en brothljóð eru dauðatákn fyrir nornir.

Mynd nr. 3. Gömul teikning sem sýnir nornir dansa við djöfla

Önnur kona trúði því að amma hennar væri norn sem hefði lagt á hana álög svo að hún veiktist illa. Amma hennar á að hafa dregið fram hvíta mús til að sýna henni og hafi það staðfest grun hennar. Hvítar mýs voru taldar ein helsta uppspretta galdra og notaðar til að ógna fólki. Mýsnar gengu manna á milli í fjölskyldum og fékk viðtakandi músarinnar þar með nornakraftinn.

Ef eitthvað fór úrskeiðis hjá fólki í þorpinu var gjarnan talað um „að nú væri hvítu mýsnar komnar á stjá...“ Ef það gekk illa í pílukasti hjá mönnum þá muldruðu þeir: „Hvítar mýs.“ Ýmis önnur hjátrú viðgekkst í Canewdon eins og að setja hnífa eða skæri undir dyramottur til að meina nornum inngöngu og á ein frúin í þorpinu að hafa þverneitað að stíga yfir þröskuldinn. Það sannaði fyrir íbúum að hún hafi þar með verið norn. Ýmis ráð voru notuð til að rjúfa álög norna t.d. að fylla krukku af þvagi, tánöglum og títuprjónum. Krukkan var svo hituð og átti nornin að upplifa mikinn sársauka. Ef krukkan sprakk dó nornin (Maple, 1960).

Hjátrú í hverri kynslóð

Hið yfirskilvitlega getur búið yfir sterku aðdráttarafli og vakið upp mikla forvitni. Í augum sumra eru sögur sem þessar dægrastytting ein meðan aðrir trúa á hið dularfulla í tilverunni. Skal því tilvist nornanna fá að liggja milli hluta að sinni. Svo er það mannlegi þátturinn í þessu. Í greininni segir að íbúar þorpsins hafi lengi verið töluvert einangraðir, þótt þröngsýnir og útilokað aðkomumenn (Maple, 1960). Þjóðsögur af nornum tíðkuðust lengi í Canewdon og vegna einangrunar óx og dafnaði ýmis hjátrú með hverri kynslóð. Nornirnar voru ekki bara óhugnanlegt fyrirbæri sem þorpsbúar þurftu að vara sig á. Með tímanum þurftu þorpsbúar að vara sig á hvor öðrum. Hver sem er gat verið norn. Vafalaust hefur þótt hentugt að nýta sér það, t.d. í nágrannaerjum og fjölskyldudeilum. Má ætla að sumar konurnar hafa jafnvel gengið upp í því að vera meintar nornir og það þótt einskonar stöðutákn.

Fólkið í Canewdon lifði og hrærðist í boðum og bönnum, hefðum og hjátrú langt inn í 20. öldina. Viðmælendur Maple voru aldir upp í þessum hefðum og líklegt að afkomendur þeirra hafi fengið smjörþefinn af þeim líka. Það er merkilegt að sjá hvernig þessi galdratrú mótaði heilt samfélag og orðræðu í hundruð ára. Forvitnilegt væri að vita hvort þorpsbúar minnast þessara hefða með einhverjum hætti í dag og hvort fólk tali enn um hvítar mýs þegar illa gengur.

Heimildaskrá

Maple, E. (1960). The Witches of Canewdon. Folklore, 71(4), 241-250. http://www.jstor.org/stable/1258113

Smith, Alan W. (1995). Eric Maple. 1916-1994. Folklore, 106(1-2), 87.
DOI: 10.1080/0015587X.1995.9715897

Myndir
Gata í Canewdon. (2007). [Ljósmynd]. https://www.rochford.gov.uk/sites/default/files/planning_conservation_canewdon_highstreet_final.pdf

Kirkja í Canewdon. (1815). [Ljósmynd]. https://www.britishmuseum.org/collection/term/x103403

Gömul teikning sem sýnir nornir dansa við djöfla. (2016). [Ljósmynd]. https://www.phoenixfm.com/2016/02/02/the-witches-and-hauntings-at-canewdon/

Um höfundinn

Ragnheiður Þórdís Jónsdóttir, BA nemi í þjóðfræði.

Konurnar í myrkrinu - Rakel Jónsdóttir

Wed, 02 Feb 2022 17:37:40 GMT

Ég sá eitt sinn ljósmynd af ungri konu sem hafði það sterk áhrif á mig að það mætti jafnvel tala um að hún hafi eftir það ásótt mig og ofið sig inn í hugarheim minn. Myndin var í gamalli bók sem ég fann í grúski mínu í hillum Landsbókasafns þegar ég var rétt rúmlega tvítug. Ljósmyndin sýnir unga konu, Stanislawa P, sitjandi með augun lokuð í einskonar algleymi eða leiðslu. Hún er umkringd myrkri og klædd í einkennilegan búning sem gerir henni nær ókleift að athafna sig. Út úr munni hennar flæðir ljósleitt og órætt efni. Fegurð hennar er dáleiðandi og minnir að vissu leyti á helgimynd þar sem heilagur andi fyllir viðkomandi dýrling. Myndin er einnig ögn óhugnaleg, ef til vill vegna myrkursins sem umlykur konuna.

Ljósmyndin birtist í bókinni Phenomena of Materialisation eftir Albert von Schrenck-Notzing, barón, frá árinu 1923 þar sem hann tekur saman rannsókn sína á þremur kvenmiðlum á tímabilinu 1909-1913, en konan á myndinni var ein þeirra (von Schrenck-Notzing, 1923). Allar höfðu þær það sameiginlegt að geta kallað fram á skyggnilýsingum sínum svokallað útfrymi (e. ectoplasm) sem var talið vera líkamningur (e. materialisation) á anda framliðins einstaklings en einnig fyrirbæra sem sprottin voru úr undirvitund miðilsins sjálfs eða fundargesta eins og minningar.

Stanislawa P að framkalla útfrymi út úr munni sínum á skyggnilýsingu þann 23.júní 1913. Ljósmynd tekin af Albert Von Schrenck-Notzing

Líkt og minningar þá birtist þetta efni upp úr þurru og hvarf svo oft jafnskjótt. Þessir fundir voru haldnir í heimahúsum þar sem fámennur hópur fólks mætti hverju sinni og voru tengdir spíritistum. Um var að ræða hreyfingu sem varð til á seinni hluta nítjándu aldar og átti rætur að rekja til Rochester í New York fylki í Bandaríkjunum. Mætti segja að þeir fundir hafi markað upphaf bylgju af vinsældum og áhuga fólks á andlegum málefnum en á sama tíma hófu vísindamenn markvisst að rannsaka þessi fyrirbæri (Owen, 2004).

Óvirkir leiðtogar

Spíritistar trúðu á framhaldslíf og töldu að andar framliðinna gætu yfirtekið líkama og vitund miðla til þess að koma skilaboðum sínum áleiðis. Þá var talað um svokallaða andlega meistara sem nær undantekningarlaust voru karlkyns og oft mjög fornir. Þeir miðluðu lífspeki, siðferðislegum og trúarlegum hugmyndum sínum í gegnum einstaklinga sem höfðu afsalað sér yfirráðum yfir eigin líkama og sál. Hreyfingin var lýðræðisleg og þeirri hugmynd var haldið á lofti að allir gætu haft þessa gáfu óháð kyni eða stétt. Áhugavert í þessu samhengi er að skoða þann stóra hluta kvenna sem starfandi voru sem miðlar en margar þeirra urðu mikils metnar og virkar innan hreyfingarinnar. Algengt var til að mynda að þær skrifuðu greinar og gæfu út rit.

Það er áhugavert að skoða þetta í samhengi við stöðu kvenna á viktorískum tíma og þær væntingar sem samfélagið gerði til þeirra því hér var í rauninni verið að vinna andstætt við þær hugmyndir. Spíritistar litu þannig á að konur væru í raun mun sterkari en karlmenn, á þessu sviði, sökum eðli þeirra. Þær voru álitnar standa nær náttúrunni, væru viðkvæmar og óvirkar (e. passive) verur sem þyrftu á vernd og handleiðslu karlmanna að halda. Þær áttu því auðveldara með að afsala sér völdum yfir eigin vitund og líkama en á seinni hluta nítjándu aldar urðu margar konur þekktar sem opinberir fyrirlesarar sem störfuðu undir stjórn andlegra karl lærimeistara.

Emma Hardinge Britten ásamt andlegum meistara,
ljósmynd frá 1860.

Í því samhengi má nefna Emmu Hardinge Britten sem tók til dæmis þátt í stjórnmálabaráttu Abraham Lincon og gaf út margvísleg skrif, meðal annars grein um mikilvægi þess að hafa stofnanir fyrir heimilislausar konur en þessi vinna hennar hefði í öðru samhengi verið mjög ögrandi og jafnvel óhugsandi (Drew, 2017).

Algengara var þó á þessum tíma að miðlar störfuðu innan veggja heimilisins og héldu skyggnilýsingar sem fámennum hópi fólks var boðið á. Í þessum aðstæðum var kvenmiðillinn sjálfur miðpunkturinn og átti sviðið. Hún var því í stöðugu limbói milli þess að hafa valdið og vera valdlaus sem býr til áhugaverða dýnamík. Því mætti segja að viðteknum samfélagslegum normum, hugmyndum og hlutverkum um kyn og kyngervi hafi verið snúið á hvolf tímabundið á þessum skyggnilýsingum. Fundargestir voru passífir í upplifun sinni, á meðan kvenmiðlarnir urðu að gerendum og höfðu tímabundið framkvæmdavald. Kom það fyrir að andi tæki yfir líkama kvenmiðilsins á mjög afdrifaríkan hátt þannig að þær gengu á milli fundargesta oft með dólgslátum og hátterni þeirra var þá á skjön við hugmyndir manna um kvenleika auk þess sem þær höguðu sér á ögrandi hátt með hegðun og talsmáta. Jafnframt lentu einhverjir af karlkyns gestum fundanna í því að fá ærlegan kinnhest í myrkrinu eða þeir voru klipnir fyrir tilstilli einhverra anda (Owen, 2004).

Dansað á línunni

Eins og áður sagði þótti ekki við hæfi háttvirtra húsmæðra og kvenna af millistétt að koma fram opinberlega eða vera fyrirverðarmiklar líkt og þær gerðu í þessu samhengi. Ef trúverðugleiki var fyrir hendi var litið svo á að þær væru handan síns sjálfs og á valdi annars en þar með gátu þær dansað á línunni. Ef við skoðum þessa flutninga eða „performansa“ í tengslum við það mikla umrótatímabil sem síðviktorískur tími var þá er áhugavert að gera það í samhengi við kvennréttindahreyfingar líkt og Súffragettur sem voru að spretta fram á þessum tíma. Sérhver flutningur eða „performans“ er pólitískur og ef við horfum á þessar skyggnilýsingar og miðilsfundi í því samhengi þá væri hægt að sjá þá sem birtingarmynd ákveðinnar uppreisnar eða viðspyrnu gegn feðraveldinu.

Judith Butler hefur fjallað um hvernig kyngervi er mótað sögulega sem mengi hugmynda um kynin. Hugmyndir um hvernig þau eigi að haga sér, hvernig þau eigi að tala, hreyfa sig, klæða sig og hvað þau eigi að gera. Líkami verður að ákveðnu kyni með flutningi eða sviðsetningu sem er endurtekinn en þannig gerir maður kyn sitt í stað þess að vera það. Í þessu samhengi er sá flutningur sem flokkast utan ákveðins norms talinn vera hættulegur samfélaginu eða óæskilegur. Þegar brugðið er frá hefðbundnum venjum um kyngervi getur það því leitt til sterkra viðbragða en sé það gert á sviði eða í sviðsetningu þá er horft á það í allt öðru ljósi. Sama má segja þegar um einsdæmi er að ræða líkt og ef karlmaður klæðist kjól í gríni en þá er hann að leika eða framkvæma ákveðið kyngervi. Sé það hinsvegar endurtekið og í öðru samhengi þá verður kyngervið framkvæmandi (e. performative) sem getur haft mótandi áhrif á hugmyndir okkar um kynin og kyngervi (Butler, 2020).

Heilög Teresa í algleymi, höggmynd í Santa Maria della Vittoria í Róm eftir Gian Lorenzo Bernini

Leikur með andstæður

Viktorísku kvenmiðlarnir sem störfuðu innan ákveðins ramma og á sviði heimilisins áttu því ekki hættu á að vera refsað fyrir að framkvæma eða sviðsetja kyn sitt vitlaust af því gefnu að trúverðugleiki væri fyrir hendi. Þær báru ekki ábyrgð á eigin gjörðum eða orðum en innan þessa ramma var ákveðin framkvæmd eða „performans“ endurtekin fyrir framan hóp fólks sem upplifði gjörning sem var oft gagnstætt við það sem taldist boðlegt. Það hvarlar að manni sú hugmynd hvort þær hafi að einhverju leyti verið á meðvitaðan eða ómeðvitaðan hátt að spyrna gegn viðteknum hugmyndum og koma skoðunum sínum á framfæri. Hvort kinnhestar, dónalegt tungutak eða þá málefnalegir fyrirlestrar í leiðslu hafi verið þeirra leið til þess að taka völdin og hafa rödd?

Þær heimildir sem liggja eftir um þessar skyggnilýsingar og fundi eru ekki margar og eru þá aðallega í formi ljósmynda, sem vísindamenn á borð við Schrenck Notzing lét taka, dagbókafærslna fundargesta auk skrifa efasemdarmanna um þessa fundi. Það sem áhugavert er að skoða er áhugi manna á þessum uppákomum og þeirri þörf sem var verið að svala sem gæti endurspeglað ákveðið sammannlegt sálarástand þessa tíma. Þarna átti sér stað leikur með andstæður þar sem konurnar höfðu tímabundið vald yfir aðstæðum sínum og höfðu atbeini en á sama tíma urðu þær að rannsóknarefni karlkyns vísindamanna og haldið í hlekkjum feðraveldis í formi leikreglna samfélagsins. Það mætti þó velta vöngum yfir þeim óumdeilanlegu áhrifum sem kvenmiðlarnir höfðu á fundargesti þegar þær framkvæmdu gjörninga sína í myrkrvuðum setustofum.

Heimildaskrá

Butler, J. (2020). Performative acts and gender constitution. Feminist Theory Reader, 353-361. https://doi.org/10.4324/9781003001201-42

Drew, D. J. (2017). Fragile Spectres: How women of Victorian Britain used the occult and spiritualist movement to create autonomy [Master's thesis]. https://fgcu.digital.flvc.org/islandora/object/fgcu%3A30530/datastream/OBJ/view/Fragile_Spectres__How_Women_of_Victorian_Britain_used_the_Occult_and_Spiritualist_Movement_to_Create_Autonomy.pdf

Owen, A. (2004). The darkened room: Women, power, and spiritualism in late Victorian England. University of Chicago Press.

von Schrenck-Notzing, A. (1923). Phenomena of Materialisation: A contribution to the investigation of mediumistic teleplastics. Kegan Paul, Trench, Trubner og co. https://publicdomainreview.org/collection/phenomena-of-materialisation-1923

Um höfundinn

Rakel Jónsdóttir, MA nemi í þjóðfræði.

Harðindi, heilsubrestur og lækningaaðferðir: Gluggað í dagbók frá 19. öld - Jón Jónsson og Eiríkur Valdimarsson

Mon, 15 Jun 2020 18:20:06 GMT

harðindi_heilsubrestur_og_lækningaaðferðir-jón_jónsson_og_eiríkur_valdimarsson.pdf
File Size:	144 kb
File Type:	pdf

Download File

Veturinn 2019-2020 var býsna harður á okkar nútímamælikvarða, við upplifðum langa harðindakafla í veðurfari, óveður og rafmagnsleysi. Í vetrarlok kom síðan heimsfaraldur sem setti öll plön og allar venjur út í kuldann. Við þessar aðstæður er ekki laust við að hugurinn reiki til fyrri kynslóða fólks á Íslandi, sem ítrekað þurftu að fást við harðindi og hörmungar, farsóttir og alls konar ógnir, í sínu hversdagslífi. Þessi glíma fór fram við aðstæður sem við þekkjum ekki lengur og viljum sennilega vera alfarið laus við að kynnast á eigin skinni.

Þegar kemur fram á 19. öld eigum við margvíslegar heimildir, töflur og töluleg gögn, sem gefa okkur vísbendingar um dánartíðni á Íslandi, ungabarnadauða og hversu margir dóu úr farsóttum árlega. Einnig er hægt að finna út hversu margir niðursetningar voru á framfæri sveitanna. Sömuleiðis má finna yfirlit um harðindaárin, þar sem skepnur drápust og hey brugðust.

Til að öðlast dýpri skilning á búskaparbasli forfeðranna, baráttu þeirra við heilsuleysi og hungur, fátækt og sorg, þurfum við þó annars konar heimildir. Þá kemur sér vel að nokkuð hefur varðveist af persónulegum heimildum fólks sem ritaðar voru á meðan á þessu basli stóð, samtímaheimildir frá tilveru sem er gjörólík okkar, bréf og dagbækur þeirra sem upplifðu slíka erfiðleika á eigin skinni. Það er beinlínis stórmagnað að komast í heimildir um daglegt líf á 19. öldinni, rýna milliliðalaust í orðin sem hrutu á þeim tíma af penna skrifaranna og reyna að skyggnast inn í allt það sem leynist á milli línanna.

Dagbók Jóns gamla Jónssonar

Við kynnum til leiks dagbók sem skrifuð var á Ströndum á árabilinu 1846-1879, af manni nokkrum sem hét því virðulega nafni Jón Jónsson. Hann var stundum kallaður Jón gamli, sökum þess að hann náði óvenju háum aldri, varð tæplega 84 ára. Dagbókin er varðveitt í Handritasafni Landsbókasafns og hefur safnnúmerið Lbs 5134 4to.(1) Fyrir nokkrum misserum var hún ljósmynduð og gerð aðgengileg á vefnum handrit.is og var það framtak hluti af samvinnuverkefni Handritasafns og Rannsóknaseturs HÍ á Ströndum - Þjóðfræðistofu. Hafa starfsmenn setursins nú skrifað alla dagbókina upp, 244 þúsund orð.

Jón þessi var fimmtugur þegar hann byrjaði að skrifa í dagbókina í ársbyrjun 1846. Hann var fátækur leiguliði, bóndi og sjómaður, og bjó á þessum tíma og næstu 15 árin ásamt Ingigerði Sölvadóttur konu sinni og börnum þeirra á bænum Miðdalsgröf í Kirkjubólshreppi við sunnanverðan Steingrímsfjörð. Þá hrökkluðust þau hjónin af jörðinni og fluttu sig í verbúðarkofa Jóns í Naustavík í landi Heiðarbæjar í sömu sveit, en Þórunn dóttir þeirra var húsfreyja í Heiðarbæ. Þar voru þau húsfólk þar til Ingigerður dó í júní 1865, en þá fór Jón á hálfgerðan þvæling um sveitina, en dvaldi síðan á heimilum dætra sinna, hjá Þórunni í Heiðarbæ, Þóreyju á fjallajörðinni Fitjum í Hrófbergshreppi og síðasta áratuginn sem hann lifði var Jón hjá Málfríði dóttur sinni á Ósi í sömu sveit, næsta bæ innan við Hólmavík.

Harðindi, hungur og hörmungar

Fyrir mann eins og Jón, fátækan leiguliða, bónda og sérlegan áhugamann um sjósókn og selveiðar, með hóp af börnum og lítið land til ræktunar, mátti ekki miklu skeika í tíðarfarinu. Alltaf var sú ógn yfirvofandi að hart yrði í ári og skortur í búi. Sjúkdómar og farsóttir voru eilíflega á ferli og hungurvofan sífellt á sveimi skammt undan. Þar sem Jón skrifaði um veðrið á hverjum degi, er auðvelt að skoða tengingar milli illviðra, harðinda og hungurs.

Afleiðingar harðinda, langra illviðrakafla og almenns rótleysis má sjá á víð og dreif um dagbókina hans Jóns. Vorin gátu verið sérstaklega erfið og varhugaverð, þá var heyfengur fyrir skepnur og matföng fyrir mannfólkið oft af skornum skammti, eins og sjá má af færslum frá Fitjum vorið 1869:

26. mars. Föstudagurinn langi. Logn og hreinviðri, þétt frost. Við Fríða og Magnús sóttum hrís á skíðasleða. Árni að Hrófbergi til að leita matbjargar. Hann kom jafn snauður aftur.

27. mars. Hægur sunnan og þíðviðri. Árni að Grænanesi, til ónýtis. Grös, lítið mél og dropi af mjólk nú tvisvar á dag. Allir svangir.

28. mars. Sunnan hláviðri. Til kirkju héðan, Árni og Arnfríður. Sama fæða. Ekkert kaffi. Man ég þetta aumasta páska að mat.

3. apríl. Vestan sperra og bloti, síðast þurr og hægjandi. Nú er hér til matar grös, mél og lítill kaffibolli af mjólk á morgna, en kökuplentur að kvöldinu og bollinn með. Síðan eftir jól enginn miðdagsmatur. Hafa börnin oft grátið af sulti og kulda.

Þessar lýsingar eru nöturleg áminning um að fólk og þá ekki síst börnin lifðu við slæman kost þegar hart var í ári og lítið um mat. Þannig hafa harðindi snert við öllum og engum hlíft. Segja má að ævi Jóns, sem vissulega var löng, ljúki í anda þeirrar hörku sem einkenndi líf almennings á þessum tímum. Síðasta færslan í bók Jóns vorið 1879 er svohljóðandi:

31. maí. Ég hefi verið í og við rúmið þessa viku af landfarsótt og brjóstveiki. Fundust hrútarnir er töpuðust í haust. Öðrum kastað, hinn notaður. Alla þessa daga hefur verið sólfar og hægð.

Þremur dögum eftir að annar af hrútunum sem týndust um haustið var hirtur um vorið, væntanlega til matar, var Jón gamli Jónsson dáinn, saddur lífdaga. Hvort hann hafi sjálfur borðað kjöt af hrútnum sem nýttur var, skal ósagt látið.

Tilfinningar, líf og dauði um miðja 19. öld

Um það leyti sem Jón var að hefja dagbókarritun sína, rétt fyrir miðja 19. öld, var dauðinn sífellt að minna á sig. Ungbarnadauði er til dæmis talinn hafa verið slíkur á þeim tíma hér á landi, að þriðja hvert barn dó á fyrsta ári. Þessi tölfræði á raunar við um barnahóp Jóns og Ingigerðar, þau misstu 4 af 12 börnum sínum, áður en þau urðu ársgömul. Tólfta barnið þeirra, Steingrímur, fæddist og dó sama ár og dagbókarritunin hófst.

Dagbókarritarinn upplifði sjaldan ró eða öryggi í tilveru sinni, hversdagurinn var snúinn og erfiður. Raunar eru lýsingar Jóns á slíku í dagbókinni stundum umfram það sem gengur og gerist í sambærilegum dagbókum 19. aldar. Þrátt fyrir sífellda ótíð og veikindi er frekar óalgengt að finna í slíkum bókum tilfinningaþrungnar lýsingar á vanmætti fólks gagnvart erfiðum aðstæðum. Hið hefðbundna dagbókarform sem flestir fylgdu, var þannig að umræðuefnið var fyrst og fremst praktískir minnispunktar og fréttaflutningur. Jafnan var skrifað um veður- og tíðarfar, einnig vinnutengd verkefni til sjós og lands, fréttnæma atburði í samfélaginu og jafnvel um víða veröld. Lítið var um að menn bókuðu og bæru á borð tilfinningar eins og sorg eða gleði. Þessu fylgdi Jón líka að langmestu leyti, en þó má finna mikilvægar undantekningar þar sem hann stígur út úr hinum hefðbundna dagbókarramma.

Í september 1850 andaðist sonur Jóns og Ingigerðar, Björn að nafni, aðeins 7 ára gamall.

16. september. Suðvestan stormur og þerrir. Jón var í leitunum. Stúlkurnar rökuðu í keldunni 2. Gunna litla var heima hjá móður sinni, ásamt Guðrúnu í Heiðarbæ að hjúkra að líkama Björns sáluga, sem andaðist um nóttina kl. 1½. Blessuð sé hans minning.

20. september. Austnorðan, úrfellir minni, snjóaði til fjalla. Leituð eftirleit. Ekkert var átt við hey. Við hjónin ángruð og sinnulítil.

22. september. Blíðviðri og sólskin. Fylgdum við öll til legstaðarins okkar sársaknaða og yndislega ástvin! því presturinn embættaði heima, hans og okkar vegna. Við foreldrar hans berum sáran og sætan harm í brjósti eftir hann, því hann var mjög ástúðlegur!

Þessi orð er hjartanleg og sönn og oft væri ekkert meira um þetta dauðsfall að segja, miðað við hefðbundnar dagbókarfærslur á þessum tíma. En í heilt ár á eftir skrifaði Jón reglulega um sorgina eftir Björn litla og þá einkum djúpa sorg konu sinnar. Sagði hann þau hjónin vera „sinnulítil“ af sorg og að Ingigerður væri „sárvesæl af sorg“, „mikið sorgbitin alltaf“, eða „angurbitin“. Um hálfu ári eftir andlát Björns litla fór Jón meira að segja með konu sína á nálægan bæ, þar sem úr henni var tekið blóð eftir kúnstarinnar reglum og átti sú aðgerð að lækna hana af sorginni, eymd og hugarvíli. Þrátt fyrir blóðtökuna, sem Jón hafði tröllatrú á sem lækningaraðferð, bjó sorgin eftir Björn litla áfram í brjósti Ingigerðar og með tímanum hætti Jón að skrifa um þessa þungu reynslu þeirra hjóna.

Þung sorg átti eftir að heimsækja Jón gamla aftur. Árið 1865 veiktist Ingigerður kona hans af landfarsótt, en slíkar sóttir gengu reglulega um landið og oft um hábjargræðistímann sem einmitt var mikilvægt að nota til ýmissa starfa. Jón hafði farið af bæ í leit að mat fyrir þau hjónin og lækningu handa konunni sinni elskulegri, eins og hann kallar Ingigerði iðulega í dagbókinni. Þegar hann kom aftur heim í kofann í Naustavíkinni var allt um seinan fyrir slíkan björgunarleiðangur:

9. júní. Sunnan hæglátur. Ég að Smáhömrum, sækja matbjörg og að leita hjálpar handa henni. Hún dauðsjúk, en andaðist klukkan 5 eftir miðjan dag, rétt áður en ég kom heim. Gaf góður guð henni mikið hægt og rólegt andlát. Guðrún mín alltaf hjá henni. Björn mágur minn lagði líkið til með mér. Hún var 65 ára. Höfðum saman verið í hjónabandi 41 ár, eignast 12 börn saman, af hverjum nú lifa 2 synir og 5 dætur. Hún var mitt lífsins yndi og sönn kóróna hið ytra og innra frá fyrsta til síðasta. Elskuð af öllum, skyldum og vandalausum. Lofaður veri góður guð! sem svo náðarsamlega tók hana til sín eftir unnið hérvistar stríð. Drottinn hann gefi mér náð að þreyja mínar síðustu stundir í Jesú náðar nafni.

Eftir þessa erfiðu reynslu fór Jón á hálfgert flakk og í nokkurn tíma eftir að hann varð ekkill, sagðist hann vera „vesæll til þankanna“ og hafa „angraðan huga“, auk þess sem hann skrifaði á einum stað þessa litlu setningu tæpum tveimur mánuðum eftir andlát Ingigerðar: Oft er hún í huga mér.

Andleg vanheilsa vegna áfalla og vandamála hefur því greinilega verið til staðar í gamla bændasamfélaginu og þjáningar hugans bankað á dyrnar endrum og sinnum. Mögulega hefur eitt úrræðið til að bæta þar úr verið að festa slíkt á blað líkt og Jón gamli gerði, skrifa niður tilfinningar sínar, eins og sum meðferðarúrræði nútímans segja til um. Þó er ólíklegt að það hafi verið algengt, dæmi um þessháttar hugleiðingar eru fátíðar í dagbókum frá þessum tíma. Fyrir vikið er þessi dagbók enn merkilegri.

Læknishjálp á 19. öld

Algengara er að Jón segi frá margvíslegum líkamlegum krankleika sem hrelldi fólk. Í dagbókinni talar Jón oft um að hann eða aðrir séu vesælir eða hálfvesælir. Ýmiskonar fróðleikur flýtur með um lækningaaðferðir þessara tíma og var margt reynt.(2) Þetta sést sérlega vel á lýsingu á veikindum Jóns sjálfs og annarra fjölskyldumeðlima haustið 1855. Þann 1. september segist hann vera lagstur í rúmið af „kvefþyngslum og verk í mjöðminni“. Í nokkra daga samantekt í dagbókinni segir síðan:

3. september - 8. september. Þessa viku hafa gengið á víxl sunnan, landaustan og norðan vindar með úrfelli. Þær stúlkurnar mikið vesælar. Drógust á fótum. Hin systkinin lítið skárri, þó úti á millum. Hún sjálf vesæl. Ég lá alltaf. Brúkaði meðöl, bakstra, tevatn, stólpípu, brenndi á mig og lét taka mér blóð.

Ljóst er af lýsingunni að fólk hefur haft úr ólíkum aðferðum að moða til að bæta heilsu sína og oft lagt ýmislegt á sig. Og Jón, hún (sem er örugglega Ingigerður konan hans) og aðrir fjölskyldumeðlimir náðu heilsu aftur í þetta skiptið, lifðu af bæði veikindin og allar þessar lækningaaðferðir. Fyrir kom að Jón áttaði sig á hvaða aðferðir virkuðu hverju sinni og hverjar ekki. Árið 1871 hætti hann að brúka eina aðferð, því hún skilaði ekki tilætluðum árangri:

28. júlí. Hægur og við landsynning. Lítil væta er á leið. Rökuð veitan, ent við túnið að slá. Upprakað. Ég smíðaði keip á skip. Alltaf er ég veikur fyrir brjóstinu. Drekk þó vatn af saman blönduðum grösum. En hættur við hákarlslýsið, það gerði ei veikleika mínum gagn. Ekki er getið hér um fiskerí.

Af þessu má sjá að ábyrgð fólks á eigin heilsu og velferð var mikil. Þjónusta lækna var ekki beinlínis aðgengileg fyrir Strandamenn á 19. öldinni, en hins vegar gátu þeir eins og aðrir landsmenn aflað sér fróðleiks. Lestrarfélag Kirkjubóls- og Fellssafnaða var stofnað formlega á fundi á þriðja deginum sem Jón færir dagbókina sína, 3. janúar 1846, og hefur bætt mjög úr aðgengi hans að bókum og lesefni. Fyrsta bókin um sjúkdóma og lækningar fyrir alþýðufólk kom út 1834, Lækningabók fyrir alþýðu (Jón Pétursson, 1834). Mikill kostur við hana er að bókin var beinlínis skrifuð miðað við íslenskar aðstæður. Í Grasnytjum Björns í Sauðlauksdal er líka mikill fróðleikur um hvernig ýmsar jurtir voru notaðar til lækninga (Björn Halldórsson, 1783).

Menntaðir læknar voru hins vegar sárafáir starfandi á landinu og þjónuðu þá svo víðáttumiklum landsvæðum að þau voru algjörlega óviðráðanleg til ferðalaga í lækningaskyni. Landlæknisembættið var stofnað 1760 og fram að lokum þeirrar aldar urðu önnur læknisembætti fimm talsins, þar af var einn starfandi fyrir alla Vestfirði og Vesturland. Á fyrri hluta 19. aldar bættust við læknar í Vestmannaeyjum 1827 og Húnavatnssýslu 1837. Það var loks árið 1875 sem samþykkt var að fjölga læknishéruðum í 20 og sama ár var samþykkt að koma á læknaskóla í Reykjavík. Tók hann til starfa árið eftir og fór þá loks að vænkast verulega með betra aðgengi landsmanna að læknastéttinni (sjá Embætti landlæknis: Sagan).

Meðalaferðir er oft minnst á í dagbókinni og framan af er jafnan talað um að einhver hafi farið suður til að sækja meðöl, þó hugtakið suður merki annað á Ströndum nú en þá. Síðar í dagbókinni er merkismaðurinn herra Jón læknir á Hellu kominn til sögu, en hann bjó á Selströnd norðan við Steingrímsfjörðinn (sjá Jóhann Hjaltason, 1963, 88-126; Pétur Jónsson, 1947, 221-226). Jón dagbókarritari hafði mikla trú á herra Jóni og til hans voru sóttar lækningar og meðöl og oft var læknirinn sjálfur sóttur til sjúklinga.

Jón Guðmundsson á Hellu (1828-1882) var reyndar alls ekki menntaður læknir, þrátt fyrir þetta viðurnefni. Hann hafði þó þá sérstöðu meðal sjálfmenntaðra á landsvísu að hafa fengið takmarkað leyfi til að stunda lækningar og tók munnlegt próf í læknislistum hjá landlækni sem þá var Jón Hjaltalín (Pétur Jónsson, 1947, 223-224). Sagt er að Jón hafi byrjað að stunda lækningar um það leyti sem hann flutti að Hellu árið 1858 (Jóhann Hjaltason, 1963, 94). Þann 26. júní sama ár er fyrst getið um Jón á Hellu í dagbókinni, þá er hann fenginn til að koma yfir Steingrímsfjörðinn vegna veikinda Þorkels sonar Jóns og Ingigerðar, sem lá í landfarsótt. Þá var búið að reyna blóðtöku og senda mann suður eftir meðölum. Saga Jóns á Hellu er reyndar feykilega áhugavert þjóðfræðilegt rannsóknarefni, því ýmis gögn frá honum eru varðveitt á Handritasafni Landsbókasafn, m.a. sendibréfasafn (Lbs 5041 4to), óheilt handrit lækningabókar sem sögð er skrifuð af honum (Lbs 4964 4to), bónarbréf um lækningaleyfi frá 1859 (Lbs 5129 4to) ásamt sjúklingabók frá árunum 1861-69 með bókhaldi um þau lyf sem sveitungarnir fengu frá honum, kostnað og greiðslur (Lbs 5132 4to). Eins er, eða var alla vega, til hluti af dagbók Jóns sem gaman væri að rýna í (Jóhann Hjaltason, 1963, 8, 102-108).

Lækningaaðferðir alþýðu

Blóðtökur eru langvinsælasta lækningaaðferðin sem sagt er frá framan af í dagbókinni og brúkuð við hverskyns sjúkdómum. Jón gamli Jónsson hefur haft gríðarmikla trú á þessari lækningaaðferð, það sést víða í dagbókinni. Áður en læknar komu til sögu hér á landi voru sjálfmenntaðir blóðtökumenn í nánast hverri sveit sem sérhæfðu sig í slíkum aðgerðum. Mikil og flókin fræði liggja á bak við blóðtökurnar og fylgt var fjölbreyttum reglum um hvaða mánuði og daga mátti taka blóð og hvar það var tekið úr líkamanum hverju sinni, m.a. eftir sjúkdómum, tunglstöðu, sjávarföllum, mánuði, stjörnumerkjum, kyni og aldri þess sem blóðið var tekið úr. Allt byggir þetta á fornum fræðum um jafnvægi líkamsvessanna sem voru undirstaða læknisfræðinnar á Vesturlöndum allt frá því í fornöld og fram á 19. öld (Jón Steffensen 1990, 165-178). Blóðið sem kom var svartleitt fyrst og átti að láta það renna, þar til það væri orðið rautt og fallegt og hæfilega þykkt (Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, 2019, 130).

Önnur gamalþekkt lækningaaðferð sem Jón nefnir er brennsla, hann segist hafa „brennt á sig“. Þessi aðferð er aðeins nefnd á þremur stöðum í dagbókinni. Ingigerður kona hans brenndi á sig í nóvember 1855 þegar hún var rúmliggjandi af bakverki og Þorkell sonur þeirra í júní 1856, sér til heilsubótar. Brennslujárn eru til á söfnum, þau voru yfirleitt notuð til að stöðva blæðingar eða til að búa til vilsuveitu, sár sem síðan var viðhaldið um einhvern tíma til að hleypa greftri og vessum út úr líkamanum (Jón Steffensen 1990, 182-183).

Grasalækningar koma einnig fyrir, tedrykkjan í færslunni frá því í september 1855 hlýtur að vísa í einhverskonar grasaseyði. Slíkt kemur skýrar fram á nokkrum öðrum stöðum í dagbókinni. Þann 7. júlí 1875 var Jón vesæll og með verk fyrir brjósti. Skar hann þá arfa og himinnjólablöðkur saman í graut handa sér, „til reynslu við vesöld minni“. Arfi, himinnjóli, njóli og njólarætur eru nefndar til lækninga og heilsubótar á nokkrum öðrum stöðum í dagbókinni, einnig mellifólía (vallhumall) sem er nefnd tvisvar og blóðberg einu sinni. Allar þessar jurtir eru taldar upp sem lækningajurtir í Grasnytjum séra Björns í Sauðlauksdal (Björn Halldórsson, 1783, 5-7, 26-28, 85-87, 211-213).

Að nota stólpípu var einnig orðin vel þekkt aðferð á 19. öld og sérstaklega mælt með henni í lækningabók Jóns Péturssonar sem kom út 1834 (Jón Pétursson, 1834, 203-204, Jón Steffensen, 1990, 186-188). Notkun stólpípu er nefnd nokkrum sinnum í dagbókinni og var þeirri aðferð beitt bæði á menn og skepnur. Stólpípa er nefnd við lækningar á fólki fimm sinnum í dagbókinni, fyrst 1849 og síðast 1871, en við lækningar á kúm tvisvar árið 1850. Næstum dauð ær var líka vakin til lífsins og læknuð með stólpípu og kaffi sumarið 1853. Jón segir að þessar aðferðir hafi verið brúkaðar til að lækna hann sjálfan af landfarsótt og beinverkjum með dagsmillibili 9. og 10. júlí 1852, eftir að í ofanálag hljóp í hann tak. Fyrri daginn var honum sett stólpípa og þann seinni prófaði hann að purgera og reyndi ýmislegt fleira sem hann nefnir ekki hvað var. Purgering var innvortis hreinsun með hægðalyfi, aðferð sem seinna var kölluð að laxera. Björn í Sauðlauksdal notar þetta sama sagnorð, að purgera, í bókinni Grasnytjar sem mjög líklegt er að Jón hafi lesið og haft fróðleik frá (Jón Steffensen, 1990, 186). Alls nefnir Jón fjórum sinnum í dagbókinni að hann hafi purgert, síðast 1869. Í lýsingu á veikindum í desember 1868, segir Jón að purgering hafi læknað hann af vesæld og veikindum, en þá hafði hann reynt ýmsar fleiri leiðir. Jón var á ferðinni þegar hann varð veikur:

2. desember. Austnorðan drif. Ég að Kálfanesi, þar um nóttina. Var ég þá svo yfirkominn af mæði að varla náði andanum og þá óvíst hvað verða mundi. Tóku þau góðu hjón Finnur og hans kona mig að sér og létu mér allt gott í té er þeim mögulegt var.

9. desember. Hæglátur og þétt frost. Ég kvaldist heim, fékk meðöl frá læknir, herra Jóni á Hellu og er nú að brúka þau.

9. desember. Norðan með kófi. Ég dregst á fótum að búa mig til purgeringar.

10. desember. Með kófi, en hæglátur. Ég við sama. Ekkert í afturbata.

12. desember. Gott veður. Ég að brúka njóla og við sama.

14. desember. Mjúkt veður. Ég purgerði. Árni út í sveit, Staðar.

15. desember. Gott veður, lítið frost. Húsbóndinn kom að utan. Bættist 18 fiskar í mat. Purgeringin vann vel á mig, mér léttara, enn lítið fyrir brjóstinu.

Á ævi Jóns urðu breytingar á lækningaaðferðum sem áhugavert er að skoða. Blóðtökurnar tapa vinsældum sínum á tímabilinu og meðölin verða greinilega mikilvægari, einkum eftir að Jón á Hellu var kominn með lyf og takmarkað lækningaleyfi. Óvíst er þó hvort að herra Jón læknir hafi nokkurn tíma glatt Jón gamla meira en haustið 1872:

15. september. Hæglátur norðan og væta á milli. Séra Magnús embættaði á Stað á Reykjanesi. Feðgarnir Ólafarnir fóru út að Hellu og sendi herra læknarinn Jón mér þriggja pela flösku af brennivíni með þeim.

Fortíð og framtíð

Ævi og dagbók Jóns Jónssonar er um margt áhugavert rannsóknarefni sem við hyggjumst vinna áfram með. Hún upplýsir um marga þætti hversdagslífsins fyrir einni og hálfri öld og af sumu því sem Jón lýsir er hægt að draga lærdóm. Í dag er tilvera margra Íslendinga snúin eftir býsna krefjandi vetur. Lífsafkoma margra er ótrygg, tekjur stórra hópa hafa minnkað og atvinnuleysi er algengt. Sumir eru enn að glíma við eftirköst veikinda og ljóst er að stór hópur fólks í samfélaginu á um sárt að binda.

Blessunarlega erum við samt komin langt frá þeim raunveruleika sem beið Jóns dagbókarritara á hverjum morgni. Og blessunarlega erum við nú að verða miklu duglegri að tjá tilfinningar okkar, bæði karlar og konur, í stað þess að bera harm okkar sífellt í hljóði, ár og síð og alla tíð.

Dýrmætt er líka að nú skuli allur heimurinn hafa sett sér sameiginleg markmið og stefnu. Markmið um að fólk passi upp á hvert annað, að tryggt verði að enginn fenni inni í fátækt og enginn upplifi hungur. Heilbrigði og vellíðan sé réttur allra, alltaf, alls staðar. Í slíkri stefnu felast göfug markmið og fyrirheit um breyttan heim (sjá Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna). Hér á landi er líka mikilvægt að sofna ekki á verðinum.

Jón og Eiríkur eru báðir verkefnisstjórar hjá Rannsóknasetri HÍ á Ströndum - Þjóðfræðistofu.

Aftanmálsgreinar
1) Sjá Lbs 5134 4to - Handritasafn Landsbókasafns, aðgengileg á handrit.is. Við færum textann til nútímastafsetningar í þessari grein, einnig í beinum tilvitnunum og leysum upp úr þeim skammstöfunum sem við skiljum. Áhugamenn um handritalestur, stafsetningu og styttingar, geta skoðað handritið sjálft að vild til samanburðar.
2) Um alþýðulækingar fyrri alda er m.a. hægt lesa nánar hjá þeim Elsu Ósk Alfreðsdóttur (2013), Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur (2019), Jóni Steffensen (1990) og Jónasi Jónassyni frá Hrafnagili (1961).

Heimildir
Björn Halldórsson. 1783. Grasnytjar. Kaupmannahöfn. Aðgengilegt á baekur.is - https://baekur.is/bok/000043618/Grasnytjar.
Elsa Ósk Alfreðsdóttir. 2013. „Fólk heldur oft að við séum bara hippar úti á túni, en þetta er blóð, sviti og tár.“ Þróun grasalækningahefðar á Íslandi og áhrif stofnanavæðingar á alþýðuhefð. Óbirt MA ritgerð í þjóðfræði við Háskóla Íslands, Félagsvísindasvið.
Embætti landlæknis. Sagan. Sjá: https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/saga/, sótt á vefinn 19. maí 2020.
Heimsmarkmiðin. Sjá: https://www.heimsmarkmidin.is/forsida/heimsmarkmidin/, sótt á vefinn 19. maí 2020.
Jóhann Hjaltason. 1963. Frá Djúpi og Ströndum. Nýtt safn. Reykjavík, Iðunn.
Jón Pétursson. 1834. Lækninga-Bók fyrir almúga. Kaupmannahöfn. Aðgengilegt á baekur.is - https://baekur.is/bok/000208774/Laekningabok_fyrir.
Jón Steffensen. 1990. Alþýðulækningar. Íslensk þjóðmenning VII. Alþýðuvísindi. Raunvísindi og dulfræði. Ritstjóri Frosti F. Jóhannsson. Reykjavík, Bókaútgáfan Þjóðsaga, s. 103-192.
Jónas Jónasson frá Hrafnagili. 1961. Íslenskir þjóðhættir. Reykjavík, Ísafoldarprentsmiðja ehf.
Lbs 4964 4to. Óheilt handrit lækningabókar sem sögð er skrifuð af Jóni Guðmyndssyni á Hellu.
Lbs 5041 4to. Sendibréfasafn Jóns Guðmundssonar á Hellu.
Lbs 5129 4to. Bónarbréf um lækningaleyfi fyrir Jón Guðmyndssyni á Hellu frá 1859.
Lbs 5132 4to. Sjúklingabók Jóns Guðmundssonar á Hellu frá árunum 1861-69, með bókhaldi um þau lyf sem sveitungar hans fengu frá honum.
Lbs 5134 4to. Dagbók Jóns Jónssonar (1795–1879) Miðdalsgröf árin 1846–1879. Sjá: https://handrit.is/is/manuscript/imaging/is/Lbs04-5134#page/Fremra+spjald+(r)+(1+af+830)/mode/2up
Ólína Þorvarðardóttir. 2019. Lífgrös og leyndir dómar: Lækningar, töfrar og trú í sögulegu ljósi. Reykjavík, Vaka-Helgafell.
Pétur Jónsson frá Stökkum. 1947. Strandamannabók. Reykjavík, Ísafoldarprentsmiðja.

Hógværð og hugrekki: Um birtingarmyndir kven- og karlhetja í völdum ævintýrum Jóns Árnasonar - Áslaug Heiður Cassata

Tue, 24 May 2016 07:00:00 GMT

Smelltu hér til að fá greinina á pdf formi
File Size:	154 kb
File Type:	pdf

Download File

Inngangur
Þegar kom að því að ég færi að skrifa lokaritgerð mína í þjóðfræði var ég staðráðin í því að skrifa um ævintýri, enda hafði heimur ævintýranna og möguleikar rannsókna á þeim heillað mig verulega. Ég tók allar mína valeiningar innan kynjafræðinnar og var því spennt fyrir því að sameina þetta tvennt, ævintýri og kynjafræði.

Sagnaskemmtanir og ævintýri hafa verið órjúfanlegur hluti af íslensku þjóðinni allt frá landnámi. Oft hefur verið talað um ævintýri sem skáldskap þjóðarinnar þar sem ekki virðist vera einn ákveðinn höfundur sem rekja má uppruna þeirra til, heldur ganga þau manna á milli og taka breytingum eftir því sem við á. Hver sagnamaður lagar ævintýri að áheyrendahóp sínum og frásagnareiningar (minni/motif) fylgja svæðisbundnum og menningarlegum breytileika. Rannsóknir á ævintýrum bjóða upp á mikla möguleika enda hafa þau verið rannsökuð út frá mörgum mismunandi sjónarhornum. Þau má setja í félagslegt samhengi og ráða í ýmislegt um það hvaða málefni og skoðanir voru ríkjandi í samfélaginu, og vinsælt hefur verið að nýta þau í sálgreiningu, eins og Bruno Bettelheim gerði á sínum tíma og fjallar meðal annars um í bók sinni The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales.

Sú mikla bylting sem varð í kvenréttindum, og jafnréttisbaráttu almennt, á seinni hluta 20. aldarinnar skilaði sér inn á rannsóknarsvið þjóðsagnafræðinnar og hafa rannsóknir á ævintýrum út frá femínísku sjónarhorni bæst við alla þá flóru rannsókna sem fyrir var. Femínístar hafa meðal annars gagnrýnt ævintýrin fyrir staðalmyndir sem þar eru dregnar upp. Kvenhetjur þeirra þykja fyrst og fremst hógværar og hlýðnar, undirgefnar og fallegar, en á sama tíma eru karlhetjur ævintýranna virkir gerendur. Karlafræði er ört vaxandi fræðigrein innan kynjafræðinnar og beinir spjótum sínum að stöðu karlmanna í nútíma samfélagi. Fræðimenn innan þess geira hafa bent á að staðalmynd karlmannsins sé óraunhæf svo ekki sé meira sagt.

Það vakti áhuga minn og forvitni að skoða þessar staðalmyndir í íslenskum ævintýrum og þegar ég hóf rannsókn mína valdi ég sex ævintýri af mismunandi gerð úr safni Jóns Árnasonar, Íslenskar þjóðsögur og ævintýri. Þetta voru ævintýrin Grænklædd, Viðfinnu saga og Sagan af Hildi góðu stjúpu, en þau eiga það sameiginlegt að aðalhetjurnar eru kvenkyns. Ævintýrin Hesturinn Gullskór og sverðið Dynfjöður, Herrauður og Helga og Sagan af Rauðukusu hafa hins vegar karlkyns aðalsöguhetju.

Kvenlæg ævintýri
Þegar kvenlægu ævintýrin sem talin voru upp hér að framan eru skoðuð má sjá nokkuð einsleita mynd af kvenhetju ævintýranna. Að undanskilinni Helgu, í ævintýrinu Grænklædd, eru þær allar konungsdætur en sömu kröfur virðast gerðar til þeirra varðandi hegðun og iðni þrátt fyrir mismunandi stöðu. Helga spinnur ull heilan vetur og Viðfinna sér um húsverkin, en Ingibjörg tekst hins vegar á við flóknari verkefni sem kalla á líkamlegan styrk í bland við þolinmæði.

Mikil áhersla er lögð á fegurð stúlknanna og er það helst þessi áhersla á útlitsdýrkun sem hefur hvað mest verið gagnrýnd af femínískum fræðimönnum. Ingibjörg, í Sagan af Hildi góðu stjúpu, og Viðfinna, í Viðfinnu saga þóttu báðar sérlega fagrar strax við fæðingu. Ingibjörg þótti „undur frítt meybarn“ og eftir því sem hún varð eldri „var mjög orð á gert hversu fríð hún væri og efnileg.“ Viðfinna þótti „meybarn mikið og fagurt“ en ekki er minnst á fegurð Helgu. Helga var olnbogabarn í lágstéttar fjölskyldu en svo virðist sem fegurð almúgastúlkna komi ekki í ljós fyrr en réttum fatnaði er skartað.

Fegurð stúlknanna er borin saman við fegurð stjúpmæðra þeirra og velta má fyrir sér hvort það gæti verið kveikjan að óvild stjúpanna, sem hafa áhyggjur af afkomu sinni innan ríkisins. Hildur, stjúpmóðir Ingibjargar, var sögð „bæði fögur og kurteis og mjög áþekk Ingibjörgu“ og Viðfinna þótti „enn fríðari en Vala“ stjúpmóðir hennar.

Það er fyrst og fremst fegurðarinnar vegna sem kóngssynir kvænast þeim, en auk þess fylgir þeim vissulega ríkulegur heimanmundur. Þegar faðir Ingibjargar leit Hildi fyrst augum varð hann „þegar fanginn af fegurð hennar,“ og þegar kóngssonur fann Viðfinnu nær dauða en lífi í skóginum varð hann „ásthugfanginn af fegurð hennar þótt hún væri illa aðtekin.“

Þessa áherslu á fegurð kvenhetjanna má greinilega sjá í afþreyingariðnaði svo sem kvikmyndum og ekki síður í teiknimyndum fyrir börn. Svo virðist sem kvenhetjurnar séu fyrst og fremst skilgreindar út frá fegurð ásamt hógværð og iðni þeirra. Í grein Jónu Valborgar Árnadóttur kennara, „Gæti Mjallhvít gifst Þyrnirós?,“ ber Jóna Valborg saman mismunandi birtingarmyndir Þyrnirósar í nútímanum og vekur athygli á því hversu mikil áhersla er á æsku hennar og fegurð.

Fegurð er eitthvað sem vert er að keppa að því það er hún sem sigrar að lokum. […] skilaboð sögunnar eru ótvírætt þau að hún hljóti kossinn vegna fegurðar sinnar og undirgefni en ekki vegna annarra eiginleika eins og gáfna enda kemur vart stakt orð af viti upp úr henni.

Jóna bendir þannig á að lítið sé gert úr gáfum Þyrnirósar, líkt og með aðrar kvenhetjur sem hér hafa verið ræddar. Ingibjörg virðist vera sú eina sem sýnir fram á líkamlegan styrk og klókindi, en almennt virðast ekki mörg tilfelli þar sem kvenhetjur ævintýranna sanni nokkuð annað en fegurð sína.

Karllæg ævintýri
Fjölbreyttari mynd má sjá af karlhetjum fyrrnefndra ævintýra en allar eiga þær það sameiginlegt að hafa náð takmarki sínu vegna mikillar útsjónarsemi og hæfni. Þær tileinka sér keppnisskap, ágirnd og jafnvel lævísi, en upplifa sjaldan tilfinningar eins og sorg eða hræðslu. Takmark þeirra er völd og ríkidæmi og snúast ferðir þeirra um þroskaferli sem færir þeim á endanum virðingarstöðu. Algengt er að fjölskylda karlhetjunnar komi lítið við sögu enda yfirgefur hún heimahaginn og heldur á vit ævintýranna, heldur einangruð félagslega. Séu birtingarmyndir karlhetja ævintýranna skoðaðar út frá karlafræði má sjá margar þær staðalmyndir karlmanna sem fræðimenn benda á að séu slæmar, og birtast okkur ítrekað. Þessar hugmyndir hafa þó ekki verið mátaðar við hetjur ævintýranna í jafn miklu mæli og í femínískum fræðum, enda karlafræði heldur nýleg grein innan kynjafræðinnar eins og áður hefur komið fram.

Þorsteinn, aðalhetjan í ævintýrinu Hesturinn Gullskór og sverðið Dynfjöður, er olnbogabarn og þarf að berjast fyrir sínum tilverurétti upp að vissu marki. Hann fer að heiman og leysir þrautir og fær að verðlaunum hönd kóngsdóttur. Herrauður, í ævintýrinu Herrauður og Helga, er eini illvirkinn í umræddum ævintýrum og hlýtur hann grimmilega refsingu í lok sögunnar. Sigurður, í ævintýrinu Sagan af Rauðukusu, er kóngssonur en þegar stjúpmóðir hans kemur til sögunnar og vandræði hans hefjast, hikar hann ekki við að taka málin í sínar hendur og fer að heiman. Á ferðum sínum sannar hann hugrekki sitt og styrk þegar hann sigrast á tröllum og bjargar kóngsdætrum, en eina þeirra fær hann sem verðlaun í lokin. Sigurður hræðist ekki hættuförina og þrautirnar virðast honum ekki ofviða, eins og Max Luthi bendir á varðandi karlhetjuna „To him, the tasks, difficulties, and dangers that confront him are nothing but opportunities.“

Útlit karlhetjanna virðist ekki gegna stóru hlutverki en hins vegar má greinilega sjá að kröfur eru gerðar til þeirra um rétta hegðun og hlýðni. Karlhetjurnar eru í meira mæli hugrakkir og áræðnir gerendur sem fara frjálsir ferða sinni og tjá sig óheft.

Ferðir og einangrun ævintýrahetja
Kvenhetjur fyrrnefndra ævintýra voru í tveimur tilfellum konungbornar en í einu tilfelli kotungur. Þær áttu það allar sameiginlegt að vera hógværar, iðnar og fallegar, en það eru einmitt kostirnir sem tryggja þeim velgengni og hamingju, í formi hjónabands.

Karlhetjurnar sem fjallað var um, voru kóngssonur, bóndasonur og illvirki. Sömu lögmál virðast ríkja um kóngs- og bóndason sem báðir fara að heiman og takast á við þroskaferli sitt, en forsaga illvirkjans Herrauðs er ekki kynnt, enda kemur í ljós að hann er tröll og útskýrir það hans illa eðli.

Bæði kven- og karlhetjurnar dvelja tímabundið í einangrun en augljósan mun má sjá á milli þess hvernig þeirri einangrun er háttað. Kvenhetjurnar eru yfirleitt þvingaðar í einangrun á meðan karlhetjurnar verða einangraðar að eigin frumkvæði. Helgu er til að mynda hrint fram af kletti og dvelur á einangruðum stað, þar sem henni er ætlað að leysa verkefni. Viðfinna er skilin eftir í skóginum til að deyja, þar sem hún dvelur þar til kóngssonur kemur henni til bjargar. Ingibjörg dvelur ásamt Hildi stjúpmóður sinni í kastala sem svipar til þess þegar unglingsstúlkur ævintýranna eru lokaðar í skemmu eða turni um það leyti sem þær ná kynþroskaskeiði.

Karlhetjurnar eru á hinn bóginn frjálsari í sinni einangrun. Þorsteinn biður um leyfi foreldra sinni til að fara af stað og leita bræðra sinni og Sigurður fer að eigin frumkvæði að heiman til að bjarga lífi kusu sinnar. Báðir mæta þeir hindrunum á ferðum sínum, sem þeir sigrast á og hljóta kóngsdóttur í verðlaun, ásamt betri stöðu innan samfélagsins. Illvirkinn Herrauður er sinn eigin herra í einu og öllu og lætur sér fátt um finnast varðandi almenn samskipti og hegðunar reglur.

„Ástin“ sigrar allt
Að undanskildum Herrauði sem er refsað í lok ævintýrisins, hljóta allar hetjur fyrrnefndra ævintýra verðlaun í formi hjónabands. Athyglisvert er þó að líta til þess að engin þeirra velur sér í raun sinn maka, heldur fá honum úthlutað. Helga og Viðfinna eru einfaldlega sóttar af sínum kóngssonum og Ingibjörg giftist bróður Hildar án þess að hafa nokkra skoðun á ráðahagnum sjálf. Þorsteinn giftist kóngsdóttur sem hann frelsar úr álögum og Sigurður fær sína kóngsdóttur sem verðlaun frá kóngi fyrir vel unnin störf.

Faðir Sigurðar syrgir látna drottningu sína þar til hann hittir aðra konu í skóginum, en þá virðist hann taka gleði sína á ný. Svipaða sögu má segja af föður Viðfinnu, sem vanrækir ríki sitt þar til aðstoðarmaður hans fer af stað til að finna honum nýja eiginkonu „sem mætti verða honum til unaðsbóta.“ Þetta samræmist fjórða frásagnarlið af fimmtán, sem Aðalheiður Guðmundsdóttir dósent í þjóðfræði greindi varðandi stjúpusögur „Ráðgjafar biðja kóng/bjóðast til að leita nýrrar konu.“ Þannig má sjá konur hlutgerðar upp að vissu marki og ekki virðist vera neitt tiltökumál að skipta einni út fyrir aðra.

Að lokum
Rannsókn mín leiddi í ljós að gagnrýni femínískra fræðimanna á rétt á sér að mörgu leyti. Kostir kvenhetja eru fyrst og fremst hógværð, iðni og þolinmæði. Þær eru í fæstum tilfellum virkir gerendur í eigin lífi, heldur sitja þær frekar þolinmóðar við iðju sína og láta aðra um að bjarga sér ef þess þarf. Kostir karlhetjanna eru á hinn bóginn hugrekki, styrkur og áræðni, sem þeim leyfist að nýta sér til þess að komast til valda og eignast það sem þeir þrá. Kynjafræðingar hafa bent á að ríkjandi kynjakerfi sé skaðlegt báðum kynjum en mín tilfinning er sú að mun meiri áhersla og gagnrýni hafi verið lögð á staðalmynd kvenhetjunnar og þær settar í samhengi við nútíma samfélag. Nauðsynlegt er því að líta á dýpri merkingu ævintýranna og hafa í huga að fyrrnefndum ævintýrum var safnað á fyrri hluta 19. aldar, en þá voru það einmitt kostir eins og hógværð, iðni og þolinmæði sem færðu konur í átt að markmiðum sínum, þegar þær höfðu einfaldlega færri tækifæri en karlmenn.

Að mínu mati má sjá að augljós vakning hefur orðið hvað varðar birtingarmynd kvenhetjunnar og nægir að nefna teiknimyndir svo sem Brave (2012) og kvikmyndir á borð við The Hunger Games (2012) og Divergent (2014), en aðalhetjur þessar mynda eru sjálfstæðar og sterkar unglingsstúlkur. Áhugavert verður að fylgjast með þessari þróun og greina sögur samtímans þegar fram líða stundir, því ljóst er að af nógu er að taka þegar kemur að rannsóknum innan þjóðsagnafræðinnar.

Heimildir
Aðalheiður Guðmundsdóttir. Stjúpur í vondu skapi. Tímarit máls og menningar. 56. árg., 3. hefti 1995, 25-36.
Jón Árnason. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri I.–VI. bindi, ný útgáfa. Útg. Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1954-1961.
Jóna Valborg Árnadóttir. Gæti Mjallhvít gifst Þyrnirós? Lífsseigar kynímyndir í afþreyingariðnaðinum. Börn og menning, 20. árg. 1.tbl. 2005, 16-23.
Lüthi, Max. The European Folktale: Form and Nature. Bloomington: Indiana University Press, 1982.
Stone, Kay. Things Walt Disney Never Told Us. The Journal of American Folklore. Folklore 88. árg. 1975, 42-50.
Tatar, Maria. The Hard Facts of the Grimms´ Fairy Tales. New Jersey: Princeton University Press, 1987.

Um höfundinn
Áslaug Heiður Cassata - Þjóðfræðingur í meistaranámi, sem auk þess starfar á Þjóðminjasafni Íslands.

„Málið er ekki hvað maður getur, heldur hvað maður gerir“ - Snjólaug G. Jóhannesdóttir

Thu, 28 Jan 2016 08:00:00 GMT

Smelltu hér til að ná í greinina á PDF formi
File Size:	204 kb
File Type:	pdf

Download File

Inngangur
Snemma á síðastliðnu ári mátti lesa í helstu fréttamiðlum landsins, að Heiðursverðlaun hinna íslensku tónlistaverðlauna árið 2015 hefðu fallið í skaut hljómsveitarinnar Sykurmolanna. Bíddu, er það ekki bara einhverjum gamlingjum úr hinni menningarlegu elítu sem hlotnast slíkur heiður, hugsaði ég með mér þegar ég las fréttina, en ekki einhverjir róttækir pönkarar? Hljómsveitin var raunar ekki eiginleg pönkhljómsveit en einhverjir meðlimir hennar voru þó yfirlýstir pönkarar. Þau eru að vísu ekki nein unglömb lengur og þar af leiðandi varla áhangendur unglingamenningar eins og pönkið var, eða hvað? Tímabili unglingsáranna fylgir oft uppreisn gegn valdi foreldranna og viðteknum gildum samfélagsins, auk þess sem margir unglingar eru móttækilegir fyrir ýmsum nýjungum. Það er því oftar en ekki að þegar einstaklingar leita í jaðarmenningarhópa, eins og pönkið, þá gerist það á þessum mótunarárum unglingsins. Hvað gerist svo þegar unglingurinn verður fullorðinn? Heldur hann tryggð við þá menningu sem hann aðhylltist á unglingsárum eða lætur hann af bernskubrekum og „fullorðnast“?

Til að leita svara við þessum spurningum var rætt við Einar Örn Benediktsson, einn meðlima Sykurmolanna, sem ungur aðhylltist menningarkima pönksins og margir tengja hann við upphafsár þess hér á landi. Farið er yfir feril hans og fengið hans persónubundna viðhorf innan úr heimi jaðarmenningar og kannað hvort og hvernig hann hefur aðlagað unglingamenningu sína að fullorðinsárunum. Niðurstöður úr einstaklingsviðtali sem þessu er ekki hægt að alhæfa um né yfirfæra á aðra, því þær sýna einungis persónulega aðkomu viðmælandans að menningarkimanum (Félagsvísindastofnun, 2014).

Einar Örn er nú kominn á miðjan aldur, í sambúð og faðir þriggja drengja, sem eru fæddir á árunum 1992–2001. Hann hefur víða komið við í þjóðlífinu, meðal annars í menningu þess, viðskiptum og stjórnmálum. Áður en sagt verður frá því, sem fram kom í viðtalinu, verður skoðað hvað felst í hugtakinu jaðarmenning og greint frá upphafi pönksins til að fá hugmynd um þá veröld sem viðmælandi var þáttakandi í.

Mynd 1.

Jaðarmenning
Einföld útskýring á fyrirbærinu jaðarmenning liggur í skilningi orðsins, menning sem er fyrir utan eða á jaðri viðtekinnar menningar sérhvers samfélags. Slíkir menningarkimar hafa verið rannsóknarefni í gegnum tíðina en skilningur og merking hugtaksins hefur ekki ætíð verið hin sama. Meðal fyrstu rannsókna á menningarkimum, sem kenndar eru við háskólann í Chicago, miðuðu út frá því að jaðarmenning væri félagslegt fyrirbæri sem þyrfti að bæta og koma í lag. Talið var að jaðarmenningarhópar yrðu til við ákveðnar félagslegar aðstæður sem meðal annars leiddu til afbrota og glæpa. Jaðarmenning var því samkvæmt þessum skilningi frávik (e.deviance) frá viðteknum gildum samfélagsins og því sem var talið eðlilegt (Haenfler, 2014:3–7). Með frávikshugtakinu er vísað til félagslegra viðmiða og reglna sem samfélagið setur okkur (Becker, 1963).

Þær miklu þjóðfélagsbreytingar, sem urðu í kjölfarið á seinni heimstyrjöldinni, lögðu grunn að nýjum rannsóknum á menningu ungmenna. Í tengslum við háskólann í Birmingham fengust margir fræðimenn við slíkar rannsóknir, þar á meðal á ýmsum dæmigerðum jaðarmenningarhópum ungmenna. Eins og í fyrri rannsóknum gengu þessir fræðimenn út frá þeirri hugmynd að jaðarmenning væri félagslegt fyrirbæri sem þeir síðan töldu bundna í þjóðfélagsstéttir. Þeir rannsökuðu aðallega unga karlmenn úr verkalýðsstétt og töldu að menningarkimar yrðu einkum til vegna andspyrnu ungmenna gegn ríkjandi forystu ráðandi afla þjóðfélagsins (Haenfler, 2014:7). Pönkmenningin var meðal annars viðfangsefni þessara rannsókna, sem eins og fyrri rannsóknir gengu út frá því að þar færi jaðarfyrirbæri sem væri frávik frá norminu (Davis, 2006:64).

Helsta gagnrýnin sem hefur komið á þær rannsóknir, sem hér hafa verið nefndar, og eru kenndar við háskólana í Chicago og Birmingham, er að þær þóttu einblína of mikið á félagsleg vandamál, þjóðfélagsstéttir og horfðu of mikið til ungra karlkynsmeðlima hópanna. Þrátt fyrir ýmsa ágalla hafa þessar rannsóknir orðið grunnur að áframhaldandi rannsóknum á menningarkimum, en með nýjum og breyttum áherslum. Í seinni tíma rannsóknum hefur sjónarhorninu í auknum mæli verið beint að innviðum menningarkimanna með því að skoða þá innanfrá með augum meðlima þeirra (Haenfler, 2014:7–14) eins og hér er gert.

Sú þróun, sem hefur verið á rannsóknum og skilningi á hugtakinu jaðarmenning, gefur ekki af sér endanlega skilgreiningu á hugtakinu, auk þess sem fræðimenn eru ekki allir á eitt sáttir um hvað og hverjir teljist til menningarkima. Ross Haenfler (2014:16) notast við þá skilgreiningu í bók sinni Subcultures: the basics að jaðarmenning sé félagslegur hópur, sem hefur sameiginlega sjálfsmynd, sem er í andstöðu við og aðgreinir sig frá viðtekinni menningu samfélags á grundvelli gilda og athafna. Þessi skilgreining á jaðarhópum innifelur einnig félagslegt frávik en gefur möguleika á að telja fullorðna einstaklinga til þeirra. Nýrri rannsóknir hafa sýnt fram á að margir þeir sem aðhyllast jaðarmenningu á unglingsárum halda tryggð við hana langt inn í fullorðinsár (Bennett, 2013). Það er öfugt við fyrri tíma rannsóknir, sem gengu út frá því að meðlimir jaðarhópa, eins og pönksins, ættu ekki möguleika á öðru en að eldast út úr menningarkimanum (Davis, 2006:64).

Joanna R. Davis hefur unnið rannsókn á því hvort og hvernig einstaklingum tekst að vera áfram pönkarar þegar þeir fullorðnast. Margir hverjir stöðnuðu í hlutverki unglings á meðan aðrir settu skil á milli pönkarans í sjálfum sér og annarrar þátttöku í samfélaginu. Einstaklingum sem tókst einna best að vera áfram pönkarar og halda í þau persónueinkenni sín á fullorðinsárum, hafði tekist að afla sér lífsviðurværis tengdu pönkinu. Þetta voru einstaklingar, sem höfðu átt góðu gengi að fagna í viðskiptum og voru nokkurs konar „goðsögn“ á meðal jafningja og einnig einstaklingar sem fundu sér starfsvettvang innan tónlistarheims pönksins (Davis, 2006:63–69). Sá einstaklingur, sem hér er rætt við, hefur alla möguleika á því að teljast til síðastnefnda hópsins. Hann er þekktur í samfélaginu sem pönkari og hefur skapað sér vettvang í tónlistarlífinu sem og viðskiptum tengdum pönkinu.

Pönk
Pönkmenningin, sem viðmælandinn aðhylltist á unglingsárum, er borgarmenning sem þróaðist bæði í New York og London sem menningarkimi ungmenna. Þetta var jaðarmenning sem var tengd uppreisn gegn ríkjandi gildum, anarkisma og ákveðnum stíl í fatnaði og tónlist. Rætur pönksins liggja í þessum borgum en dreifðust síðan víða um heim. Helsti munurinn á pönkmenningunni í þessum tveimur borgum var sú að í New York var hún tengdari listum og meiri dópneyslu en í Bretlandi (Davis, 2006:64; SJ&AC-1, 2015). Þegar breska pönkið kom fram var það á tímum mikils atvinnuleysis og þjóðfélagsóróa og því nátengt óánægju og svartsýni ungs fólks úr verkamannastétt á framtíðina. Í erlendum fréttamiðlum var dregin upp sú mynd af pönkinu að það væri lágmenning tengd rudda- og sóðaskap. Útlit pönkara stakk í augun á góðborgurum og hegðun þeirra þótti hneykslanleg. Töluvert fjölmiðlafár skapaðist í kringum menningarkimann, sem náði inn á síður íslenskra fréttablaða (Unnur María Bergsveinsdóttir, 2015:3–14).

Stanley Cohen (2002 [1972]) hafði í rannsóknum sínum á jaðarmenningarhópum beint sjónum sínum að viðbrögðum almennings gagnvart þeim. Hann þróaði skilgreiningu á hugtakinu siðafár (e. moral panic) til að útskýra hvernig fjölmiðlaumræðan snerist um ógn sem stafaði frá menningarkimum. Ógninni var hrundið af stað með þjóðarskelfum (e. folk devils) og viðbrögð fólks mögnuðu upp hættuna. Siðafárið gat síðan leitt af sér samfélagsbreytingar eða óttinn dvínaði samhliða því sem fárið fjaraði út. Pönkarar voru slíkir þjóðarskelfar, þar sem þeir þóttu ógna samfélagslegum gildum, sem var trúlega langt umfram það sem efni stóð til um, en síðan fjaraði hræðslan við þá út, enda hurfu þeir smám saman af sjónarsviðinu. Viðbrögð og ótti samfélagsins er sjaldan í réttu hlutfalli við raunverulega ógn eða hættu sem skapast í siðafári.

Þrátt fyrir neikvæða umræðu um pönk í íslenskum sem og erlendum fjölmiðlum nam það hér land eða kannski varð þessi neikvæða umræða til þess að vekja áhuga ungmenna á þessum menningarkima. Framan af var pönkið þó einungis til í fámennum hópi sérviturra ungmenna höfuðborgarsvæðisins, en allt fram á sumarið 1980 var það í hugum flestra talið vera eitthvað sem var bara til í útlöndum (Unnur María Bergsveinsdóttir, 2015:1). Íslensk pönkmenning var aldrei tengd svartsýni á framtíðina á sama hátt og í Bretlandi, því hér var lítið um atvinnuleysi og framtíðarhorfur ungmenna hinar ágætustu (Unnur María Bergsveinsdóttir, 2015:21). Pönkið var þó róttækt hér sem annars staðar, það var uppreisn gegn foreldrum og tónlistarbransanum (SJ&AC-1, 2015) og laðaðist Einar Örn snemma að menningarkimanum og telst til hins fámenna hóps sérviturra ungmenna borgarinnar.

Ungur pönkari
Einar Örn segist hafa heyrt fyrst af pönki þegar hann var úti í garði við heimili sitt á Meistaravöllunum og einhver sagði honum frá söngvaranum með grænu tennurnar. Það hafði verið frétt í Dagblaðinu um Johnny Rotten, söngvara The Sex Pistols, sem sagði: „Til dæmis eru tennur hans grænar, – hann nennir ekki að bursta þær“ (Ásgeir Tómasson, 1977:7). Þessi frétt vakti forvitni Einars Arnar og áhuga á að vita eitthvað meira um pönkið. Árið 1977 dvaldi hann sumarlangt í London hjá föður sínum, sem þá bjó þar. Tíma sínum í London eyddi Einar Örn í að leita uppi pönkara meðal annars á Kings Road en þar var þá fatabúð í eigu Malcolm McLaren, sem seldi tískuvarning fyrir pönkara. Einar Örn segir að ekki hafi verið aftur snúið þegar heim var komið, pönkmenningin hafði náð tökum á honum. Hann var meðal þeirra fyrstu hér á landi til að tileinka sér þá menningu og var nánast sá eini í vesturbæ Reykjavíkur. Einari Erni leið þó aldrei sem hann væri utanveltu eða útundan, pönkið varð bara hans menning þó svo að nánustu vinir hans tileinkuðu sér hana ekki líka. Einhverjir pönkarar voru þó í öðrum hlutum höfuðborgarsvæðisins en Einar Örn segist ekki hafa sóst neitt sérstaklega eftir félagsskap þeirra því pönkið hafi ekki verið fjöldamenning, það hafi komið heldur seinna með kvikmyndinni Rokk í Reykjavík (SJ&AC-1:2015).

Í fyrstu snerist pönkið um tónlistina, klæðnaðinn og stutta hárið, sem oft var aflitað, segir Einar Örn. Klæðnaður og útlit pönkara var mjög áberandi og þótti róttækt sem og flest annað tengt menningarkimanum. Eitt af helstu einkunnarorðum þeirra: gerðu það sjálfur (e. DIY: Do it yourself), tengist þeirri hugmyndafræði pönksins að allt sé í raun mögulegt og ýtir undir sjálfsbjargarviðleitni einstaklingsins. Pönkarar skreyttu því og breyttu fatnaði sínum sjálfir, sem var iðulega „secondhand“. Í Bretlandi var einkennandi á meðal pönkara að karlar máluðu sig um augun og sumir hverjir voru síðan barðir fyrir að líta út eins og þeir gerðu. Einar Örn segist þó aldrei hafa verið laminn, því „það fylgir því ekki að vera róttækur að vera laminn“ (SJ&AC-1, 2015). Varð hann þá strax róttækur sem pönkari? „Ef pönk var róttækt, já þá var ég róttækur. Ég var öðruvísi en vinir mínir uh.. í útliti“ (SJ&AC-1, 2015). Hinn róttæki stíll pönkara varð Dick Hebdige (1979) að rannsóknarefni en hann tók meðal annars fyrir hvernig jaðarmenningarhópar tóku hluti úr sínu menningarlega samhengi og settu annan skilning í þá. Þekkt dæmi um slíkt eru öryggisnælur sem pönkarar notuðu sem skraut með því að stinga þeim til dæmis í eyrun, nefið eða varirnar. Sérstæður stíll jaðarmenningarhópa þjónaði tvennum tilgangi að mati Hebdige. Það var til að skapa þeim sérstöðu og búa til ákveðna sjálfsmynd á hópinn sem og að aðgreina þá frá „venjulegu“ fólki eða öðrum jaðarmenningarhópum.

Tónlistin var veigamikill þáttur í pönkmenningunni og það var ekki hvað síst hún sem dró Einar Örn til sín. Hann hafði verið leitandi í tónlist og hlustað á það sama og vinir hans en fann sig ekki í þeirri tónlist. Aftur á móti höfðaði pönktónlistin til hans og hann lét sér ekki nægja hlustun heldur hóf fljótlega sinn eigin tónlistarferil. Um pönktónlistina segir Einar Örn: „Þetta var andstæðan við vandaða tónlist, þetta var óvandað, það var allt látið flakka“ (SJ&AC-1, 2015). Með tónlist sinni sneru pönkarar á hið félagslega vald menningarinnar og létu listsköpun sína ekki stjórnast af því sem aðrir sögðu að væri list. Í gegnum menningarsöguna hafa valdhafar reynt að móta atferli fólks og notað listir og menningu sem tæki til að lyfta siðmenningunni upp á það sem þeir telja æðra plan (Bennett, 1998). Pönkarar létu sér fátt um finnast, sköpunin skipti þá meira máli. Þeir gerðu uppreisn gegn valdhöfum með listsköpun sinni, enda þótti hegðun þeirra og atferli utan við hið samfélagslega viðmið.

Ferill Einars Arnar í tónlistarlífinu hófst í Purrki Pillnikk, síðan var hann í Kukli og seinna Sykurmolunum. Meðfram þessu var hann einnig umboðsmaður Utangarðsmanna með Bubba Morthens innanborðs. Það kom að þeim tímapunkti á ferli Purrks Pillnikks að þeim félögunum fannst kominn tími til að gefa út hljómplötu með tónlist sinni en þeir höfðu framan af ferlinum einungis spilað á tónleikum. Undirbúningurinn var settur í gang, þeir æfðu tíu lög á einum degi og tóku þau síðan upp daginn eftir. Næsta skref var að fá einhvern til að gefa plötuna út og hafði Einar Örn samband við Ásmund Jónsson hjá Fálkanum til að fá þá til að sjá um útgáfuna. Ásmundur kom með þá hugmynd að þeir myndu sjálfir gefa plötuna út og stofna í leiðinni óháða plötuútgáfu. Það varð síðan niðurstaðan og Grammið var stofnað af þeim Ásmundi og Einari Erni auk tveggja annarra. Grammið var í fyrstu aðeins hljómplötuútgáfa, sem gaf meðal annars seinna út tónlist Megasar og Bubba Morthens. Í kjölfarið bættist við innflutningur á erlendri pönktónlist og var lítil hljómplötuverslun tengd starfsemi fyrirtækisins. Sjálfsbjargarviðleitnin fann sér farveg og hljómplötuútgáfan var í þeirra höndum. Þeir gerðu það sjálfir, en þó ekki hjálparlaust, því Einar Örn segir að Ásmundur hafi komið með ómetanlega þekkingu og reynslu inn í fyrirtækið og án hans hefði þetta aldrei tekist (SJ&AC-1, 2015).

Þegar kvikmyndin Rokk í Reykjavík kom út var pönkið í raun að fjara út og við tók það sem Einar Örn kallar NÍT eða ný íslensk tónlist, sem var annars konar tónlistarþróun. Á þeim tímapunkti voru Purrkur Pillnikk hættir, sem og Utangarðsmenn. Hjá Einari Erni tók við nám í fjölmiðlafræði, sem hann stundaði í Bretlandi á árunum 1983–87. Hann sinnti þó áfram tónlistinni og við tók tónlistarferill með hljómsveitinni Kukli. Í gegnum veru sína í Bretlandi og sem pönkari tengdist Einar Örn inn í „anarko-pönksenuna“ þar í landi og segist hann hafa verið í hjarta hennar á námstímanum. Þeir félagarnir í Kukli spiluðu meðal annars á tónleikum með hörðustu anarkó-pönkurunum, sem voru í hljómsveitunum Crass og Flux of Pink Indians. Árið 1984 tók hljómsveitin Kukl auk þess þátt í tónleikaferðalagi til styrktar námuverka-mönnum, sem þá voru í löngu verkfalli (SJ&AC-1, 2015). Á þessum tíma var Einar Örn þegar farinn að taka pólitíska afstöðu opinberlega ásamt félögum sínum í Kukli, en hann kom að íslenskum stjórnmálum seinna á lífsleiðinni sem borgarfulltrúi Besta flokksins í Reykjavík.

Þegar námsdvölinni í Bretlandi lauk fóru gamlir félagar að hittast reglulega á nýjan leik:

Við erum við að endurraða okkur saman í raun og veru, þá er ég búinn að vera úti að læra […] og Bragi að koma heim frá Spáni og Frikki að koma heim frá Akureyri uh.. og við vorum með samkomustað heima hjá Björk og Þór og vorum svona bara að kynnast aftur. Við ákváðum að stofna Smekkleysu uh.. þá byrjuðum við að tengja saman í raun og veru pönk og það sem að Þór var að gera gegnum Medúsu, sem voru súrrelistarnir uh.. og þá verður samsuða í raun og veru af pönk og súrrealisma, í Smekkleysu (SJ&AC-1, 2015).

Útgáfufyrirtækið Smekkleysa leysti af hólmi Grammið, sem hafði þá einhverju áður orðið gjaldþrota. Hugsjónin með stofnun Smekkleysu var að enginn gæti í raun sagt öðrum til um hvað væri góður smekkur. „Það er það sem allt okkar kerfi gengur út á uh.. erum að gera eins og við mögulega getum. […] Góður smekkur drepur sköpun“ (SJ&AC-1, 2015). Samkvæmt kenningum Pierre Bourdieu eru fagurfræðilegur og listrænn smekkur fólks ekki náttúrugáfa heldur er hann ómeðvitað félagslega numinn og mótaður. Félagslegur uppruni er veigamikill þáttur í þessari mótun (Bordieu, 2007:34), en með hugmyndafræði sinni hafna þau í Smekkleysu að þeirra bakgrunnur og listsköpun sé eitthvað óæðri en sú sem er almennt viðurkennd sem æðri list í samfélaginu.

Markmið Smekkleysu var „Heimsyfirráð eða dauði“ og til að ná því markmiði var ákveðið að stofna hljómsveit og árið 1986 litu Sykurmolarnir dagsins ljós. Hljómsveitin náði heimsfrægð og gríðarlegum vinsældum, sérstaklega erlendis, en hún var starfrækt allt til ársins 1992 (SJ&AC-1, 2015). Þátttaka Einars Arnar í pönktónlistinni, sem og þeirri tónlist sem tók við í Sykurmolunum, leiddu hann ungan inn í stofnun fyrirtækja. Hann var pönkari á hraðri leið inn í heim hinna fullorðnu og snemma farinn að fást við verkefni fullorðinsáranna. Það gefur auga leiða að lífsreynslan sem hann öðlaðist úr menningarkima pönksins hefur haft áhrif á þroskaferil og mótun hans sem einstaklings.

Mynd 2.

Fullorðinn pönkari
Á unglingsárum sínum var Einar Örn sýnilegur pönkari eins og hér hefur komið fram, því hann tileinkaði sér klæðaburð þeirra og stíl og var öðruvísi í útliti en flest önnur ungmenni í nærumhverfi sínu. Fullorðinn einstaklingur getur dregið úr útlitseinkennum, sem einkenna jaðarhópinn sem hann aðhyllist, þannig að hann verði ekki lengur sýnilegur meðlimur hópsins. Einnig getur þátttaka hans orðið minni en áður en það er ekki þar með sagt að hann hafi yfirgefið senuna. Menningarkiminn snýst þá fremur um lífsstíl en útliti (Bennett, 2006; Haenfler, 2012:13). Það er til dæmis ekki hægt að sjá á klæðnaði Einars Arnar að hann sé ennþá pönkari, það eina sem mætti benda á sem pönkeinkenni í útliti hans er lítill eyrnalokkur á vinstra eyra. Hver er þá staða Einars Arnar núna, þegar hann er kominn á miðjan aldur? Er hann ennþá pönkari í hjartanu? „Já ég er pönkari, það er lífsviðhorf. […] Get ekki útskýrt, en það mótar mig.[…] Hef ekkert breytt því, það er ekkert sem ég get breytt“ (SJ&AC-1, 2015). Það er lífsviðhorfið úr pönkinu, sem hann tileinkaði sér ungur, sem skilgreinir hann sem pönkara í dag en útlitslega er fátt sem minnir á pönkið. Einar Örn hefur þó sinn eigin fatastíl, eins og svo margir aðrir, sem er frjálslegur og frekar óhefðbundinn.

Skilgreining Einars Arnar á pönkinu og það sem mótar hvað mest lífsviðhorf hans kemur úr einkunnarorðunum DIY eða gerðu það sjálfur. Það er fyrst og fremst sjálfsbjargarviðleitin og áherslan á einstaklinginn, sem skiptir hann máli. Það eru hans lífsgildi, og foreldrar sem tilheyra einhverjum menningarkima, sem og allir aðrir foreldrar, deila sínum gildum til barna sinna (Haenfler, 2014:153). Einar Örn er þar enginn undantekning, því óhjákvæmilega lita hans lífsgildi það sem hann leggur til í uppeldi sonanna. „Hvernig hagarðu þér gagnvart börnum þínum? Þá er það eins og þú vilt að aðrir hagi sér. […] Maður reynir að vera mannlegur og vinna út frá þessum mannlegu gildum, sem pönkarinn myndi segja að gleymast“ (SJ&AC-1, 2015). Einar Örn segist ekki hafa „keyrt ofan í þá litteratúr eða myndbönd og sagt sjáið þetta er ég“ (SJ&AC-1, 2015). Tónlistarsköpun föðurins er ekki þvingað upp á þá heldur er sjálfstæði einstaklingsins haft að leiðarljósi. Þrátt fyrir að allir synirnir hafi hlotið tónlistarkennslu þá er áhuginn einungis hjá þeim elsta og hann studdur í því sem hann er að fást við í tónlistarlífinu. Yngri synirnir tveir hafa aftur á móti lítinn áhuga á tónlistinni þó þeir geti spilað á hljóðfæri. „Það er bara okkur foreldrunum að kenna […] Það eru sjö ár á milli og við gátum einbeitt okkur að honum [elsta syninum] fyrst, ætli við höfum svo ekki misst fókusinn […] náðum ekki að ala þá upp rétt“ (SJ&AC-1, 2015) sagði Einar Örn og hló.

Eitt af því sem fylgir ábyrgð fullorðinsáranna er að búa sér og fjölskyldu sinni heimili. Staðalmyndir af pönkurum ná sjaldan svo langt að sjá þá í því hlutverki en einhverjar hugmyndir virðist fólk hafa um hvað sé eðlileg búseta fyrir þá. Einar Örn tók dæmi um viðhorf fólks til þess: „Ef þú ert pönkari, af hverju byggirðu þitt eigið hús? Af hverju býrðu í Grafarvoginum, en ekki í miðbænum? Þá get ég alveg svarað því. Ef pönk er jaðar, hvar bý ég? Á jaðrinum“ (SJ&AC-1, 2015). Hann telur sig ekki vera að svíkja pönkhugsjónina þó hann hafi valið að búa sér og fjölskyldu sinni heimili í úthverfi og byggja sitt eigið hús heldur beri það vott um sjálfstæði, þó hann viðurkenni að það sé smáborgaralegt. „Að vera pönkari er ekki ávísun á að láta sér líða illa […] heldur hvernig þú vilt skapa þinn eigin heim“ (SJ&AC-1, 2015).

Einar Örn sinnir ennþá listsköpun í gegnum tónlist en hefur einnig fengist við myndlist og hélt sína fyrstu myndlistarsýningu í nóvember árið 2014. Tónlistin er þó það sem hann er hvað þekktastur fyrir og er hann í tveggja manna teymi ásamt Curver Thoroddsen í Ghostigital. Einar Örn telur listsköpun þeirra í Ghostigital vera jafn „organíska“ og tónlist Purrks Pillnikk, hljómsveit sem var með hefðbundnum hljóðfærum og röddum á meðan Ghostigital er tölva, það er „elektróník“ og rödd. Það sem þeir félagar í Ghostigital eru að gera „er ákveðin sköpun uh.. annað listform. Við erum að skapa situation, við erum að vinna með momentið. […] Þó við séum búnir að semja grunninn þá æfum við ekki útkomuna“ (SJ&AC-1, 2015). Þar sem þeir æfa sig ekki vita þeir aldrei nákvæmlega hver útkoman verður. Flutningur verka þeirra á tónleikum er því nokkurs konar óvissuferð, bæði fyrir þá sjálfa sem og áheyrendur. Einar Örn segist ekki vera „söngvari eða tónlistarmaður. Ég er performer, uh.. flytjandi“ (SJ&AC-1, 2015). Performansinn er aðalmálið á tónleikum Ghostigital: „Ég er sagnaþulur, ég er að segja sögur af því sem er að koma fyrir mig og því sem kemur upp í hugann og reyna að koma því frá mér, alveg eins og ég var að gera í Purrki Pillnikk“ (SJ&AC-1, 2015). Hann segist láta hugsanir sínar flæða út: „hugsanir sem við hugsum en gleymum svo og hugsum svo aftur. Hvað var ég aftur að hugsa, hvað ætlaði ég að gera? […] Hversdagslegir hlutir sem við gleymum, en sem kæta mann ofsa mikið“ (SJ&AC-1, 2015). Slíkan performans upplifir Einar Örn sem pönk.

Þegar fólk eldist kemur á það krafa úr samfélaginu að sýna þann virðuleika í allri framkomu og hegðun, sem aldur þess gefur til kynna. Það er til dæmis ekki talið við hæfi að fullorðið fólk hagi sér eins og unglingar (Haenfler, 2013:143). Sviðsframkoma Einars Arnar á tónleikum Ghostigital minnir óneitanlega á þegar hann var miklu yngri að koma fram með Purrki Pillnikk. Hann virðist komast upp með það, án þess að nokkur sé að fetta fingur út í það. Það getur verið að viðhorfið til frelsis einstaklingsins til listsköpunar og tjáningar sé annað en hvernig ætlast er til að fólk hagi sér í daglegu lífi. Einar Örn nefndi að hann hitti stundum fólk, sem yrði undrandi á því hversu rólegur hann er í fasi og framkomu, því það hefði myndað sér allt aðra skoðun á honum, byggða á sviðsframkomu hans og trúlega einnig litað af einhverri staðalímynd sem það hefur af pönkara (SJ&AC-1, 2015).

Stjórnmálamenn eru ekki heldur beint staðalímynd af pönkara en eins og fyrr segir tók Einar Örn sæti eitt kjörtímabil sem borgarfulltrúi fyrir Besta flokkinn, ásamt nokkrum öðrum, sem hafa einnig verið bendlaðir við pönkmenninguna. Á seinni hluta pönktímabilsins var pönkið mjög pólitískt og hljómsveitir eins og Buzzcocks og Crass voru til dæmis með mjög pólitíska texta og tóku afstöðu til ýmissa mála. Slíkir textar voru áhrifavaldar á áhangendur hljómsveitanna, sem hvöttu einstaklinga til að taka afstöðu en ekki sitja bara aðgerðarlaus hjá. Eins og fyrr segir var Einar Örn snemma byrjaður að taka pólitíska afstöðu, líkt og þegar Kuklið fór í tónleikaferð til styrktar námuverkamönnum í Bretlandi. Hann telur pönkið hafa verið mjög góðan grunn inn í pólitíkina og að margir mættu tileinka sér eitt frægasta slagorð hljómsveitarinnar Crass: Fight war, not wars, um að við eigum að berjast gegn stríðum en ekki vera í stöðugu stríði (SJ&AC-1, 2015).

Þrátt fyrir að hafa tekið sæti fyrir Besta flokkinn gekk Einar Örn aldrei í flokkinn né er hann skráður í nein önnur félagasamtök. Stjórnmálaflokkar eru hlaðnir gildum, sem einstaklingar síðan tileinka sér, en gildi Einars Arnar snúa að honum sem einstaklingi sem hann vinnur síðan úr með öðrum. „Mér finnst skrýtið að fólk geti sett sig svona í ákveðna skóla hugsunar. Þegar pönkið segir að allt sé mögulegt, uh.. þá snýst það ekki um ákveðinn skóla hugsunar“ (SJ&AC-1, 2015). Einar Örn er samkvæmur pönkaranum í sjálfum sér þegar hann kemur að pólitíkinni sem einstaklingur, með einstaklingsmiðaða hugmyndafræði þeirra að leiðarljósi. Þrátt fyrir að vera ekki lengur borgarfulltrúi hefur hann þó ennþá pólitískar skoðanir og liggur ekki á þeim. Hann deilir þeim nú út á þann hátt sem honum lætur best í gegnum listina en á síðasta ári gáfu þeir félagar í Ghostigital út lagið Ekki mín ríkisstjórn, sem er mjög pólitískt eins og nafnið sjálft gefur til kynna.

Sykurmolarnir
Það hefur mikið vatn runnið til sjávar frá því að Einar Örn heyrði fyrst af söngvaranum með grænu tennurnar og hann komið víða við í þjóðlífinu eins og hér hefur komið fram. Stofnun Smekkleysu leiddi af sér Sykurmolana, hljómsveit sem gat sér heimsfrægðar og samanstóð meðal annars af pönkurum og súrrealistum. Það er óhætt að segja að það hafi orðið töluverðar viðhorfsbreytingar til gömlu pönkaranna þegar Sykurmolarnir hlutu heiðursverðlaun hinna íslensku tónlistarverðlauna á síðastliðnu ári, einn mesta virðingarvott sem íslenskum tónlistarmönnum getur hlotnast. Einar Örn var inntur að því hvað honum fyndist um slíkan heiður: „Það er bara þannig að menning og listir hafa því hlutverki að gegna að varpa nýju ljósi á möguleikana. Held ég. Þetta er það tól, sem hjálpar okkur hvað best að skapa eitthvað nýtt og breyta“ (SJ&AC-1, 2015). Hann benti á að menning væri sýnileg á meðan ýmis rannsóknarstörf til dæmis á sviði læknisfræði væru það ekki. „Þú sérð ekki stökkbreytingu á genum […] en þú getur séð nýtt málverk og heyrt nýtt lag. Og það er bara í raun og veru í eðli lista og sköpunar að varpa nýju ljósi. […] Það er ferli sem fer í gang, sem fer í hvaða átt sem er“ (SJ&AC-1, 2015). Sykurmolarnir voru sambræðingur af einstaklingum úr ýmsum áttum, sem gerðu nýja hluti. „Síðan gerist það bara í raun og veru að með því að setja eitthvað fram þá venstu því uh.. og þá skaparðu ný viðmið“ (SJ&AC-1, 2015). Með nýjum viðmiðum lögðu þau sitt af mörkum í að hafa áhrif á fagurfræðilegan og listrænan smekk fólks, sem hefur nú verið viðurkenndur af samfélaginu.
[1]
Einar Örn segist eiginlega vera mest undrandi á því hversu langan tíma það hefur tekið að meta að verðleikum það sem þau í Sykurmolunum gerðu fyrir íslenskt menningarlíf. Hann benti á að menningin hefði auk þess verið vanmetin í gegnum tíðina. Um aldamótin síðustu var hann fenginn í aldamótarýnihóp, þar sem fóru fram umræður á nokkrum 10 til 12 manna borðum um ímynd Íslands. Í lok umræðunnar stóð upp talsmaður frá hverju borði og sagði frá niðurstöðum hvers hóps. „Það var enginn af þeim, sem sagði að það er útaf menningunni sem ímynd Íslands hefur breyst. […] Drógu fram annað […] Spassky og Fischer uh.. Reagan og Gorbatjov“ (SJ&AC-1, 2015). Fundargestir voru sammála um að sjálfsmynd þjóðarinnar hefði breyst „en það var enginn sem sagði að var menningin per se uh.. sem hefði verið drifkraftur í að modernisera hvernig útlendingar sæju Ísland, uh.. fatta í raun og veru, uh.. viðurkenna það“ (SJ&AC-1, 2015). Sjálfur telur Einar Örn menninguna hafa verið veigamikla í viðhorfsbreytingu á ímynd Íslands, því árin „1986, 1987 þá kemur menningarfyrirbæri sem heitir Sykurmolarnir, sem komu Íslandi á kortið menningarlega og kastaði okkur fram í svona nútímavæðingu á menningu“ (SJ&AC-1, 2015). Nú mörgum árum seinna heimsækja landið fjöldinn allur af ferðamönnum, sem koma hingað gagngert á hinar ýmsu tónlistarhátíðir landsins. Íslensk tónlist er í það minnsta komin á kort erlendra ferðamanna, á því er enginn efi.

Að lokum
„Málið er ekki hvað maður getur, heldur hvað maður gerir“ (Magnús Gylfi, 1981:22) eru fleyg orð höfð eftir Einari Erni þegar hann var rétt innan við tvítugt og eru mjög lýsandi fyrir lífsgildi hans enn í dag. Hann hefur haldið tryggð við menningarkimann, sem hann aðhylltist ungur án þess þó að festast í hlutverki unglingsins. Það var ungur leitandi strákur úr vesturbænum, sem fann sinn farveg í pönkinu og vera hans í London snemma á pönktímabilinu auðveldaði það. Í byrjun voru það sýnileg einkenni og tónlistin, sem löðuðu hann til sín, en síðan bættust við hugsjónin og lífsgildin, sem er það sem stendur upp úr í dag, ásamt tónlistinni.

Lífsviðurværi Einars Arnar hefur að einhverju leyti tengst pönkinu, þó ekki sé nema einungis fyrir það að hann er þekktur sem yfirlýstur pönkari. Tónlistin, útgáfan og umboðsmennskan er allt beintengt pönkinu. Heiðursverðlaunin, sem Sykurmolarnir hlutu nú í ársbyrjun, sýnir viðurkenningu samfélagsins á listsköpun þeirra og áhrifum á íslenskt tónlistarlíf. Stjórnmálaþátttaka Einars Arnar tengist einnig pönkinu, þar sem lífsgildin og reynslan, sem hann tók með sér, voru eðlilega hluti af aðkomu hans í þau. Þetta styður við niðurstöður Davis um að þeim einstaklingum, sem tekst hvað best að vera áfram pönkarar þegar þeir eldast, eru einmitt þeir sem finna leið til að afla sér lífsviðurværis í gegnum pönkið.

Einar Örn hefur tekist á við hlutverk og ábyrgð fullorðinsáranna án þess að yfirgefa pönksenuna. Sviðsframkoma hans á tónleikum hefur lítið breyst, á þeim vettvangi hefur hann ekki látið af bernskubrekunum. Uppreisnarandinn hefur ekki heldur yfirgefið hann því hann er ekki sáttur við að aðrir setji honum fyrir hugsanir né skoðanir. Einstaklingsmiðuð hugsjón með sjálfsbjargarviðleitni og framtaksemi að vopni hefur verið hans leið inn í heim fullorðinna.

Heimildir
Einkaskjöl:
SJ-AC-1. (2015). Viðtal Snjólaugar G. Jóhannesdóttur og Áslaugar Heiðar Cassata við Einar Örn Benediktsson 3. mars 2015. Uppkast af handriti og upptaka í vörslu höfundar.
Unnur María Bergsveinsdóttir. (2015). Gestafyrirlestur um pönk í tíma í Ómenningu þann 26. febrúar 2015. Afrit fyrirlestursins í vörslu höfundar.

Prentaðar heimildir:
Ásgeir Tómasson. (1977, 5. janúar). „Sex Pistols á Heathrow-flugvelli“. Dagblaðið, 7.
Becker, H.S. (1963). Outsiders: Studies in the sociology of deviance. New York: The Free Press.
Bennett, A. (2006). „„Punks not Dead“: The Significance og Punk Rock for an Older Generation of fans“. Sociology 40 (1): 219–35.
Bennett, A. (2013). Music, Style, and Aging: Growing Old Disgracefully? Philadelphia, PA: Temple University Press.
Bennett, Tony. (1998). Culture: A Reformer´s Science. London, Thousand Oaks og New Delhi: SAGE Puplications.
Cohen, Stanley. (2002). Folk Devils and Moral Panics: The Creation of the Mods and the Rockers. London: Routledge. (Upphaflega gefin út 1972).
Davis, Joanna R. (2006). „Growing Up Punk: Negotiating Aging Identity in a Local Music Scene“. Symbolic Interaction, 29 (1), 63–69.
Félagsvísindastofnun, Háskóli Íslands. (2014). Aðferðir. Sótt 7. apríl 2015: http://fel.hi.is/adferdir
Haenfler, Ross. (2012). „„More Than the X´s on My Hands“: Older Straight Edgers and the Meaning of Style“. Í P. Hodkinson og A. Bennett (ritstj.), Ageing and Youth Cultures: Music, Style and Identity. (9-23). London og New York: Berg.
Haenfler, Ross. (2014). Subculture: the basics. Abingdon, OX og New York, NY: Routledge.
Hebdige, Dick. (1979). Subculture: The Meaning of Style. London og New York: Methuen.
Magnús Gylfi. (1981, 26. apríl). „„Málið er ekki hvað maður getur, heldur hvað maður gerir“ – Purrkur Pillnik í viðtali við Tímann“. Tíminn, 22.

Myndir:
Mynd 1. er fengin af opinni facebook síðu Ghostigital: https://www.facebook.com/ghostigital/
Mynd 2.: FRI. (1982, 22. ágúst). „Purrkur Pillnikk hættir“. Tíminn, 20.

1 Sjá Bordieu

Um höfundinn

Snjólaug G. Jóhannesdóttir
Þjóðfræðingur og MA-nemi í þjóðfræði.

Félag þjóðfræðinga á Íslandi - Brim

Brim

„Djöfladýrkendur eru nefnilega upp til hópa vitleysingar“

Vinsældir hins framandi, samsæriskenningar, ​kuflar og Baphomet​

​Wicca​

Fólk hræðist satanisma

Seinni tíma satanismi​

Fordómar eða skoðanir?​

Heimildaskrá​

Myndir​

Höfundur​

Mállaus leiðir blindan - Brot af sögu bræðranna Sigurðar og Péturs frá Eyrarbakka

​Gamla læknishúsið á Eyrarbakka

Fullt hús af börnum

Bakkabræður

Blaðaútburður á Austur- og Vesturbakkann

Þótti gott að fá sér kríu eða smók

Talsverð úrkoma á heiðskýrum degi

​Umboðsmaðurinn Pétur

Bræðurnir í gamla læknishúsinu

Heimildaskrá

Viðmælendur

Myndaskrá

Höfundur

Skynjun einstaklinga á návist framliðinna - Kristín Dögg Kristinsdóttir og Þórunn Valdís Þórsdóttir

Trú og yfirnáttúra

Þjóðtrú á Íslandi

Skynjun fólks af framliðnum

Lokaorð

Heimildaskrá

Höfundar

Fæðingarhjálp og hjátrú á Íslandi - Kristín Dögg Kristinsdóttir

Yfirsetukonur og ljósmæður á Íslandi

Fyrsta ljósmóðurprófið á Íslandi

Hafðu varann á kona!

Þróun námsins

Stúlka eða drengur?

Heppni eða færni?

Heimildaskrá

Höfundur

Fræknir og fjölkunnir feðgar á Ströndum norður - Elsa Rut Jóhönnudóttir

Frækilegir feðgar – Fornir í skapi, slæleg kirkjusókn og ​60 bjargfuglsegg

Hallvarður – Hákarlaskálm, sleðameiður og greftrun Halls

Dauði Hallvarðs – Bókabrenna, greftrun og draumaáheit

Hallvarðssjóður – Legsteinn, björgunarskýli og Hjartaheill

Heimildaskrá:

Höfundur

Húsin hlusta: „Þegar hjörtun okkar slá innra með þeim þá vakna þau til lífsins á einhvern stórkostlegan hátt“ - Aníta Heba Bergmann L.

Heimildaskrá

Myndaskrá

Höfundur

Fjöltyngi og sjálfið - Stefanía Anna Rúnarsdóttir

Þjóðfræði tungumála

Hópar og sjálfsmynd

Ég og Jeg

Heimildaskrá

Höfundur

Klúrar kerlingar á heiðum - Einar Skúlason

Margar leiðir

Tilbreytingarleysi á löngum leiðum

Afþreyingin í beinakerlingunum

Dæmi um vísur

Slúður

Beinakerlingavísur í dag

Aftanmálsgreinar

Heimildaskrá

Höfundur

Lífsins ljósmyndarar: Smellum af og festum lífið á filmu - Heiðrún Ágústsdóttir

Ljósmyndir bera sönnunargildi sögunna

Sjón er sögu ríkar

Mynd 2 Greinarhöfundur við Kínamúrinn

Heimildaskrá:

Ljósmyndir

Höfundur:

Handskrifaða sveitarblaðið Dalbúinn - Jón Jónsson

Bræður á Ströndum

Dalbúinn í örugga höfn

Blómaskeið handskrifuðu sveitar- og félagablaðanna

Handrituð blöð á Ströndum

Hvað er að finna í Dalbúanum?

Vinsældir hins framandi, samsæriskenningar,
kuflar og Baphomet

Wicca

Seinni tíma satanismi

Fordómar eða skoðanir?

Heimildaskrá

Myndir

Höfundur

Gamla læknishúsið á Eyrarbakka

Umboðsmaðurinn Pétur

Frækilegir feðgar – Fornir í skapi, slæleg kirkjusókn og
60 bjargfuglsegg

Hestar goðafræðinnar

Hestar forfeðranna

Sumardagurinn fyrsti í heimildum

Veðurpælingar sumardaginn fyrsta 2023

Heimildir

Matur, drykkur og hátíðahöld

Sumargjafirnar góðu

Hátíðir, leikir og skemmtanir

Heimildaskrá:

Brjóstagjöf var merki um fátækt

Næring ungbarna á 18. öld og afleiðingar

Skotbardagi á hlaðinu

Flóttinn og bardaginn við Belmont

Réttarhöldin

Goðsögn í lifanda lífi

Flókið, langt og illa lyktandi ferli

Öflun neysluvatns

Vatnsburður og notkun drykkjarvatns