Örnefni virðast oft hversdagsleg. Við notum þau til að rata, segja til vegar og skilgreina hvar við búum. Frá þjóðfræðilegu sjónarhorni eru örnefni miklu meira en nytsamleg orð á korti. Þau geyma þekkingu á landslagi og varðveita fróðleik um hvernig fólk hefur skilið umhverfi sitt, nýtt það og tengst því. Í örnefnum safnast saman saga atvinnuhátta, staðbundin reynsla, munnmæli, þjóðtrú og tilfinning fyrir heimabyggð.
​
​Reykjanesbær er sérstaklega áhugavert dæmi um þetta, því innan sveitarfélagsins mætast eldri byggðarnöfn, heiti sem tengjast sjó, þjóðtrúarbundin örnefni og nýrri nöfn sem tengjast skipulagi og umbreytingu í samtímanum. Sveitarfélagið varð til við sameiningu Keflavíkur, Njarðvíkur og Hafna 11. júní 1994, en eldri heitin lifa áfram og minna á eldri tíma (Reykjanesbær C, e.d.).

Mörg þekkjum við Góða hirðinn, nytjamarkað SORPU, eigum hluti þaðan eða höfum sent eitthvað þangað. Hlutir sem þangað rata eru fjölbreytt safn og þar geta leynst fjársjóðir. Í Góða hirðinum er gífurleg umsetning hluta og hundruðir gesta koma daglega til að gramsa og sækja í viðburði. Hann er því bæði félagslegt og menningarlegt rými. Gestir sem þangað koma eru safnarar, almenningur og iðnaðarfólk sem vilja endurnýta og gefa gömlum hlutum framhaldslíf.

Margar af mínum fyrstu minningum tengjast bókum. Ekki bara bókunum sjálfum, heldur líka samverustundunum sem þær sköpuðu. Áður en ég byrjaði í grunnskóla kenndi amma mér að lesa og saman fórum við í gegnum bækur eins og Láki, Ferðir Dagfinns dýralæknis, Helgi skoðar heiminn og Selurinn Snorri. Þessar bækur má enn í dag finna í bókaskápnum mínum, ekki aðeins sem lesefni heldur einnig sem minningar um nánd, hlýju og sameiginlega upplifun. Bókin er nefnilega ekki bara hlutur, hún er tenging.
​
Sem barn og unglingur eyddi ég löngum stundum á Amtsbókasafninu á Akureyri þar sem ég las allt sem ég komst yfir. Bókasafnið var meira en staður til að nálgast bækur; það var rými þar sem tíminn hægði á sér og hægt var að hverfa inn í aðra heima. Í dag fer ég sjaldnar á bókasöfn en þegar ég geri það finn ég enn þessa sömu ró og bækurnar kalla áfram á mig. Ætli þessi tilfinning sé ástæðan fyrir því að bækur og rými helguð bókum halda áfram að skipta fólk máli, þrátt fyrir nær ótakmarkað aðgengi að stafrænu efni?
​

Á flandri mínu um bókamarkað nýlega rambaði ég á bók sem fjallar um árumeistara
jarðar. Eftir smá umhugsun ákvað ég að kaupa bókina, gluggaði aðeins í hana þegar
heim var komið og gleymdi henni svo í kjölfarið. Í augnablikinu safnar hún ryki inni í
bókaskáp, umkringd bókum sem einhverjir myndu eflaust fussa og sveia yfir að ég
hafi eytt pening í.
​

Í gamla læknishúsinu á Eyrarbakka bjó fjölskylda Gísla Ó. Péturssonar (f.1867 – d.1939) héraðslæknis og konu hans Aðalbjargar Jakobsdóttur (f.1879 – d.1967) frá árinu 1916. Í raun var þetta glænýtt hús þegar þau fluttu inn en áður hafði þar staðið hús sem brann 26. janúar 1916. Húsið var samt alltaf kallað  gamla læknishúsið og er enn (Vikar Pétursson, e.d.). 
Þau hjón eignuðust 10 börn auk þess að taka að sér tvö uppeldisbörn. Börnin voru Pétur cand. phil. (f.1900), Jakob verkfræðingur (f.1902), Guðmundur læknir (f.1907), Petrína (f.1908), Þorvaldur f.1909), Ketill lögfræðingur (f.1911), Ólafur tæknifræðingur (f.1913), Sigurður gagnfræðingur (f.1916), Valgerður (f.1918) og Guðrún (f.1920). Börnin sem þau tóku í fóstur voru Vigdís Ólafsdóttir (f.1904) sem lést ásamt Valgerði úr taugaveiki í janúar 1926 og Ingibjörg Sigvaldadóttir (f.1929) (Gísli Ólafur Pétursson, 1993).  
​

​Flest okkar kannast við sögur af yfirnáttúrulegum fyrirbærum af einhverju tagi, hvort sem við höfum lesið þær í þjóðsagnasöfnum, séð þær í kvikmyndum eða heyrt þær frá ættingjum eða vinum. Sum hafa reynslu af að sjá framliðna, dreyma fyrir hlutum eða fá fyrirboða um að eitthvað eigi eftir að gerast. Þekkt dæmi eru til hér á landi þar sem vegir hafa jafnvel verið færðir til að raska ekki álfabyggðum. 

​Þrátt fyrir að aukning hefur orðið á heimafæðingum er það staðreynd að flestar fæðingar nú til dags fara fram inni á spítölum eða fæðingarheimilum landsins. Fæðing barns er oft einn af hápunktunum í lífi fólks. Í gegnum tíðina hefur aðkoma fagfólks sífellt orðið meiri og margar konur velja að fæða börn sín í öruggu umhverfi þar sem hægt er að sinna af fagmennsku hverju því sem kann að koma upp á í ferlinu. Margar fjölskyldur kjósa þó enn að fæða heima og færst hefur í aukana að fólk vill ekki neina aðkomu fagfólks, hvort sem það er mæðravernd eða við fæðinguna sjálfa. 
​

​Nú eru liðin um 300 ár síðan skáldið, galdramaðurinn og þjóðsagnapersónan Hallvarður Hallsson fæddist. Ævintýralegar sögur af afrekum hans, líkamsburðum og ekki síst greftrun hans, urðu til þess að enn í dag þekkja flest allir Strandamenn sögu Hallvarðs og margir hafa heitið á hann og leiði hans, sér til aðstoðar við margvísleg tilefni.
​

​Byggingar og mannvirki af öllum gerðum hafa fylgt manneskjum eins langt og sögur ná og raunar lengur. Á Íslandi tengjum við torfbæina við fortíðina og sterkan menningararf þjóðarinnar. Byggingarstílar breytast með tímanum, við verndum sumt og rífum annað niður. Þetta eru verk mannsins og heimkynni okkar, þau veita skjól frá náttúruöflum.

Að mínu mati er fjöltyngi mjög áhugavert en of lítið rannsakað fyrirbæri. Áhugi minn á fjöltyngi liggur aðalega í áhrifum þess á tjáningu. Aukið upplýsingaflæði og betri samgöngur hafa gert fólksflutninga á milli landa og menningarsvæða auðveldari. Stríð og óeirðir fjölga líka flóttafólki í heiminum. Allt leiðir þetta til fjölmenningarlegra samfélaga og fjöltyngis. Áhugi minn liggur innan þess hvernig fjöltyngi mótar manneskjuna, samskipti hennar við aðra og tjáningu menningar almennt.

Víða eru vörður áberandi í landslaginu á Íslandi og þær eru alls konar í laginu, en eiga það sameiginlegt að vera gjarnan á klapparholtum eða öðrum stöðum sem gnæfa yfir umhverfið. Það er enda tilgangur þeirra að vera áberandi til þess að merkja hitt og þetta (Jón R. Hjálmarsson, 1995, bls. 6). Sem dæmi má nefna mörk milli jarða, vera mið fyrir siglingaleiðir eða fiskimið, stundum eru þær minnismerki  eða til að merkja hella eða tófugreni. Þrátt fyrir fjölbreytt notagildi varða þá eru þær langflestar hlaðnar til að varða leiðina milli byggðra bóla á landinu (Ómar Smári Ármannsson, 2021). Þau sem hafa verið á ferðinni um gamlar ferðaleiðir víða um landið í takmörkuðu skyggni þekkja vellíðunartilfinninguna að geta fylgt vörðum og sjá þær birtast eina af annarri við sjóndeildarhringinn eftir því sem leiðin sækist. Þrátt fyrir að margir hafi orðið úti í slæmu veðri þá voru margfalt fleiri sem komust á leiðarenda eftir þessum leiðum og efalaust eiga vörður drjúgan hlut í giftusömum endi á svaðilförum.
​

Samfélag dagsins í dag lifir og hrærist í sjónrænum heimi þar sem að myndrænt efni streymir til okkar úr öllum áttum. Til að teljast fullgildir meðlimir þessa samfélags má helst ekkert framhjá okkur fara, hvort sem um ræðir hvaða ráðherrar neituðu að sitja í starfsstjórn, ummæli Donald Trump um matarvenjur innflytjenda eða hvaða hráefni séu í hinu vinsæla gúrkusalati. Við þurfum að sjá og heyra af því sem þekktir einstaklingar eru að gera, kaupa og selja. Hvað svokallaðir áhrifavaldar telja að við hin þurfum að eignast eða upplifa. Á sama tíma og við sjáum klippur úr lífi annarra fyllumst við löngun til að deila okkar eigin upplifunum og reynslu. Við deilum myndaskotum og uppstilltum myndum af okkar daglega lífi, allt frá því hvað við borðum í hádegismat, hvernig stemmningin var í jógasalnum og hvort við förum út á lífið um helgar. Þeir sem sitja heima fá tilfinningu fyrir því hvort við skemmtun okkur vel og vita hvaða staði eða viðburði við sóttum, án þess að hafa sjálfir farið út úr húsi. Ef við erum ekki í stuði til að deila skotum úr okkar eigin lífi er til endalaust efni frá öðru fólki sem við getum eytt óræðum tíma í að horfa á. Margir deila jafnvel það miklu með okkur að auðvelt er að ímynda sér að við séum öll hluti af hvors annars lífi. Án þess að hafa nokkurn tímann hist í eigin persónu eða yfir höfuð talað saman.

Þessi sjónræna menning kennir okkur að setja líf okkar á svið fyrir aðra og gerir okkur erfiðara fyrir að upplifa heiminn á annan máta en í gegnum myndrænt form. Ljósmyndir og annars konar myndefni eru þær gáttir sem við höfum til að skilja og skynja það sem gerist í kringum okkur. Við setjum hlutina í samhengi við það sem við sjáum, hvort sem við höfum reynt það á eigin skinni eða einungis upplifað þá í sjónrænum skilningi.  

​Þannig kemst Halldór Jónsson frá Tind í Miðdal við Steingrímsfjörð á Ströndum (f. 1871) að orði, í kaflanum Skriftir í sjálfsævisögu sinni sem er varðveitt í handriti á Handritasafni Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns og hefur einnig verið birt á prenti (Sigurður Gylfi Magnússon, 1997a, bls. 24-47, bein tilv. bls. 46-47). Þar er einkum fjallað um fyrstu tvo áratugina sem Halldór lifði og er ævisagan skrifuð árið 1906. 

Í gegnum aldirnar hafa mennirnir verið háðir dýrum til að komast af. Menn ræktuðu sauðfé til að lifa á, bæði til matar og klæða en önnur húsdýr sinntu hinum ýmsu hlutverkum á heimilinu. Af þessum dýrum hafði hesturinn mikla sérstöðu og hefur alltaf verið nákominn félagi mannsins. Ástæðurnar fyrir þessu eru ýmiskonar, en meðal annars vegna þess að hestinn er hægt að nýta á fleiri vegu en flest önnur húsdýr.

​Hestar hafa ekki einungis verið vinnudýr í gegnum tíðina heldur hafa þeir sinnt ýmsum öðrum hlutverkum eins og kemur fram í fornsögum og gömlum kvæðum. Þeir virðast búa yfir yfirnáttúrulegum kröftum, geta flutt guði milli heima sem dæmi, en einnig birtast þeir með ólíkum hætti í draumum fólks. Ekki nóg með það heldur hafa hestarnir bókstaflega fylgt eigendum sínum í gröfina og hlýtur það að segja okkur eitthvað um mikilvægi þeirra í hugum fólks fyrr á tímum.

​Einn helsti hátíðisdagur ársins hjá Íslendingum fyrr á öldum var sumardagurinn fyrsti, sú hátíð kom næst jólunum, segir Jónas frá Hrafnagili í biblíu þjóðfræðingsins, Íslenzkum þjóðháttum (Jónas Jónasson 1961: 219). Þetta staðfesta margar fleiri heimildir. En hvernig er þessu farið nú til dags, hvernig heldur fólk upp á sumardaginn fyrsta á því herrans ári 2023? Hvaða breytingar hafa orðið á siðum og venjum á þessum gamla og góða merkisdegi á síðustu árum og áratugum? 

​Barnsfæðingar eru yfirleitt mikið gleðiefni og í dag þykir það sjálfsagt að barnið sé lagt á bringu móður sinnar fljótlega eftir að það er komið í heiminn. Eitt af fyrstu meðfæddu viðbrögðunum hjá börnum er sogþörfin og leitar barnið fljótt að brjósti móðurinnar. Í dag þykir í langflestum tilfellum náttúrulegt að hafa barnið á brjósti og alla jafna er lögð mikil áhersla á að leyfa barninu að nærast á brjóstamjólkinni sem er oftast helsta uppistaða fæðunnar fyrstu mánuði barnsins. 

Í Rio Grande dalnum við landamæri Mexíkó og Texas sungu Mexíkanar Corrido söngva um átök Mexíkana og bandarískra Texasbúa, þar sem Mexíkaninn var oftast borinn ofurliði, en varði sinn rétt með skammbyssu í hönd.

Corrido þjóðlagahefðin í Mexíkó á rætur sínar og vinsældir að rekja til mexíkönsku sjálfstæðisbaráttunnar á 19. öld og blómstraði hún í munnlegri geymd. Í textunum kristallaðist það harðræði sem mexíkanska fólkið bjó við en jafnframt þjónaði Corrido hlutverki fréttamiðils þar sem margir íbúar Mexíkó voru ólæsir í þá daga (Lara, 2003, bls. 211).
​

Í stássstofunni í Windsor kastala hangir málverk af Georgi sjötta Bretakonungi. Konungurinn stendur með aðra höndina á mjöðm en í hinni hendinni heldur hann á stórum veldissprota. Hann er klæddur fjólubláum silkijakka og íburðarmikilli skikkju úr fjólubláu flaueli. Þegar Elísabet önnur, dóttir Georgs, var krýnd Bretadrottning var fjólublái liturinn einnig áberandi. Kórónan sjálf, sem er að hluta til fjólubláu flaueli, var látin hvíla á fjólubláum púða. Drottning bar að auki langa og glæsilega skikkju úr fjólubláu flaueli en skikkjuna má sjá á opinberri krýningarmynd drottningarinnar. Þessi konunglega notkun feðginanna á litnum fjólubláum er þó alls ekki ný af nálinni. Fjólublár hefur í gegnum aldirnar verið litur efri stétta, allt frá konungsfólki og keisurum, yfir til páfa og æðstu presta.

​

Að geta aflað sér neysluvatns fyrir heimilið var eitt af grundvallarskilyrðum fyrir búsetu manna. Vatn þurfti fyrir menn og dýr. Gæði neysluvatns stjórnuðust af bragði og útliti þess, hvort það taldist vera drykkjarhæft eða nægilega gott til að nota það fyrir skepnur. Heimildir eru margvíslegar, frásagnir manna og kvenna í þjóðháttalýsingum og ævisögum, sem og skoðanakannanir Þjóðháttasafns Þjóðminjasafns Íslands en þær tengjast beint eða óbeint þessum þætti þjóðlífs 19. aldar. Sumir bæir áttu auðvelt með að nálgast vatn, hjá öðrum gat neysluvatnsöflun orðið erfið og vatnsvegurinn langur, einkum á vetrum. Í þessari grein er skoðaður aðgangur gamla sveitasamfélagsins að neysluvatni og leiðir sem voru farnar til að koma því heim í bæinn. Einnig er fjallað um áhöld og tæki sem og verklag sem var notað. Neysluvatn nýtist á ýmsan hátt en hér er eingöngu sú hlið skoðuð sem snýr að matseld, drykk og brynningu dýra. Fleiri heimilisstörf tengdust vatni eins og þrif og þvottur en ekki verður fjallað um þau hér. Að huga að neysluvatni var stór þáttur í lífsbaráttu Íslendinga fyrri tíma og hafði áhrif á líf og lífsgæði hvers heimilis. Það sem þótti sjálfsagt á einum stað þurfti að hafa mikið fyrir á öðrum og því er neysluvatnsöflun þess virði að skoða nánar. 

Á fyrstu dögum kristninnar í Svíþjóð eimdi enn eftir af heiðnum siðum. Þegar lagður var grunnur að byggingu kirkna var hefð fyrir því að færa fórnir líkt og í heiðnum sið. Lifandi dýr var grafið þar sem altarið átti að standa. Dýrin sem voru grafin í þessum sið voru kölluð Kyrkogrim á sænsku og Church Grim á ensku. Oftast var um lömb að ræða en þau áttu að tákna Krist. Lambið varð  á þann hátt að verndara kirkjunnar. Fólk átti þess helst kost að sjá lambinu bregða fyrir þegar engin messuhöld voru. Ef líkmenn kirkjugarðsins sáu lambið átti það að tákna dauða barns sem yrði næst grafið í garðinum (Thorpe, 1851). Út frá þessari hefð þróaðist einnig sú trú manna að fyrsta manneskjan sem grafin væri í nýjum kirkjugarði yrði vökumaður hans og myndi vernda garðinn gegn djöflinum og öðrum óvættum. Þegar fram liðu stundir þótti þetta hins vegar of mikil kvöð fyrir eina mannssál og til að bjarga henni frá slíkri ábyrgð var tekið upp á því að grafa lifandi svartan hund sem staðgengil hennar í norðurhluta garðsins (Briggs, 1976; Tongue, 1970). Sál svarta hundsins átti að ráfa um á lóð kirkjunnar og kirkjugarðsins og vernda svæðið fyrir þjófum, skemmdarvörgum, nornum, galdramönnum og djöflinum sjálfum. Var það talinn vera slæmur fyrirboði að sjá svarta hundinn, táknaði það jafnvel dauða manns. (Briggs, 1976). ​Svipaða hefð mátti finna í Skotlandi, en þar var trú manna sú að síðasta manneskjan sem væri grafin í kirkjugarðinum, ætti að gæta hans eða þar til næsta manneskja yrði grafin þar og svo koll af kolli (Campbell, 1900).

Þjóðtrú Íslendinga hefur í gegnum tíðina verið rík af allskyns sögnum af furðufyrirbærum og yfirskilvitlegum hlutum sem gengu manna á milli. Sagnirnar voru stundum sagðar til skemmtunar og stundum sem víti til varnaðar. Þar má nefna draugasagnir um móra og skottur sem ásóttu menn sem ekki komu þeim til aðstoðar í lifanda lífi. Ekki má heldur gleyma sögnum um huldufólk og álfa í steinum sem voru ýmist vinveittir eða fjandsamlegir fólki. Á 18. öld þegar upplýsingin kom til skjalanna komu fram efasemdarmenn sem sögðu að þjóðsögur stönguðust ekki aðeins á við vísindin heldur væru hreinlega heimskulegar. Þó Íslendingar upp til hópa trúi kannski ekki efni þjóðsagnanna í dag virðast ýmsir vera opnir fyrir möguleikanum á að það sé eitthvað meira á bakvið tilveruna en við sjáum og heyrum. Leifar af þjóðtrúnni hafa fylgt okkur inn í nútímann og skýrasta dæmið um það er þegar álfatrú hefur áhrif á framkvæmdir ríkisstofnana eins og Vegagerðarinnar. ​Í þjóðsagnasöfnum Íslendinga má finna sagnir um galdramenn en eitt af því sem náði ekki að festa rætur í íslenskri sagnahefð voru sögur af nornum og trúin á mátt þeirra. Í þessari grein verður sagt frá nornatrú á Englandi og hvernig birtingarmynd hennar náði að heltaka heilt þorp á 20. öldinni. 

​Ég sá eitt sinn ljósmynd af ungri konu sem hafði það sterk áhrif á mig að það mætti jafnvel tala um að hún hafi eftir það ásótt mig og ofið sig inn í hugarheim minn. Myndin var í gamalli bók sem ég fann í grúski mínu í hillum Landsbókasafns þegar ég var rétt rúmlega tvítug. Ljósmyndin sýnir unga konu, Stanislawa P, sitjandi með augun lokuð í einskonar algleymi eða leiðslu. Hún er umkringd myrkri og klædd í einkennilegan búning sem gerir henni nær ókleift að athafna sig. Út úr munni hennar flæðir ljósleitt og órætt efni. Fegurð hennar er dáleiðandi og minnir að vissu leyti á helgimynd þar sem heilagur andi fyllir viðkomandi dýrling. Myndin er einnig ögn óhugnaleg, ef til vill vegna myrkursins sem umlykur konuna. 
​